ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ ФОРМИРОВАНИЯ СЕТЕВЫХ КЛАСТЕРНЫХ СИСТЕМ И ВОЗМОЖНОСТИ ИХ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

In this research work, it is aimed to study the foreign experience in the formation of network cluster systems and evaluate the possibilities of their application in Uzbekistan. This study is capable of providing valuable insights not only for academic research but also for practice in Uzbekistan by studying successful examples of cluster development in different countries and analyzing the factors contributing to their effectiveness. Key words: network, cluster, sustainability, textile, industry, trend. IV SON - APREL, 2024 606-616 606 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz Кириш. Сўнгги ўн йил давомида кластерлаш тушунчаси дунёнинг турли минтақаларида иқтисодий ривожланиш, инновациялар ва рақобатбардошликни рағбатлантиришнинг кучли механизми сифатида шаклланди. Муайян соҳада ўзаро боғланган компаниялар, ихтисослашган етказиб берувчилар, хизмат кўрсатувчи провайдерлар ва тегишли муассасаларнинг географик концентрацияси сифатида белгиланган кластерлар маҳсулдорлик, билим алмашинуви ва тадбиркорлик фаоллигини оширишда муҳим роль ўйнади десак хато бўлмайди. Кластер ривожланишининг потенциал афзалликларини эътироф этган ҳолда, бутун дунё бўйлаб мамлакатлар ушбу экотизимларни яратиш ва ривожлантириш бўйича стратегияларни фаол равишда амалга оширдилар. Ўзбекистон Марказий Осиёнинг тез ўсаётган иқтисодиёти сифатида кластер ривожланиши тақдим этаётган имкониятлардан фойдаланишга тайёр. Турли соҳалар ва ривожланаётган тадбиркорлик экотизимига эга бўлган Ўзбекистон тармоқ кластер тизимларини ташкил этишдан сезиларли фойда кўради. Аммо кластерлар салоҳиятидан самарали фойдаланиш учун кластер ташаббусларини муваффақиятли амалга оширган мамлакатлар тажрибаси ва илғор тажрибаларидан фойдаланиш зарур. Адабиётлар шарҳи. Кластер ривожланиши, минтақавий иқтисодиёт ва тармоқ назариясининг муҳим ўрганиш йўналиши бўлиб, вақт ўтиши билан корхоналар ва тармоқлар кластерлари қандай ўсиши ва ривожланишини тушунишни ўз ичига олади. Ушбу тадқиқот иқтисодий ўсиш, инновацион ривожланишлар, ҳудудлар ва тармоқларнинг рақобатбардошлигини оширувчи омилларга оид тушунчаларни очиб бериши мумкин. Кластерга оид иқтисодий адабиётларни кўриб чиқадиган бўлсак, унинг турлича назарияларини ўчратишимиз мумкин. Мавзуимиздаги асосий урғу хорижий тажриба ва уларни Ўзбекистон иқтисодиётига жорий этиш ва самарали фойдаланиш имкониятларига қаратилган. Адабиётларга бирма-бир мурожаат қилсакда, ўрганиш предметимизнинг моҳиятини очишга ҳаракат қилсак. Хусусан, Кластер таҳлил усуллари тиббиёт, психология ва бозор тадқиқотлари каби турли соҳаларда кластер ривожланишини тушунишга ёрдам берадиган кўп ўзгарувчан маълумотлардаги тузилмаларни аниқлаш учун жуда муҳимдир (Эверитт, 1974). Тармоқлар ичида кластерлаш ёки транзитивликни ўз ичига олган моделлар кластерларнинг шаклланиши ва эволюцияси ҳақида тушунча беради, бу кластер ичидаги тугунлар ёки фирмалар ўртасидаги ўзаро боғлиқлик муҳимлигини таъкидлайди (Невман, 2009). Кластерлаш учун аралаш моделлардан фойдаланиш умумий хусусиятлар асосида маълумотлар ичидаги гуруҳларни аниқлашга статистик ёндашувни таъминловчи муҳим кичик соҳа сифатида пайдо бўлди, кластер шаклланиши ва эволюцияси ҳақидаги тушунчамизни янада кенгайтирди (Макничолас, 2016). Вақт ўтиши билан кластер ривожланиш динамикасини тушуниш жуда муҳим, моделлар кластерлар шаклланиш, ўсиш, етуклик ва эҳтимол пасайишнинг ҳаёт циклини кузатишини таклиф қилади. Ушбу нуқтаи назар кластер ривожланишининг йўлга боғлиқ табиатини таъкидлайди (Босчма ва Форнаҳл, 2011). Кластерлар иқтисодий ривожланиш учун кўплаб афзалликларни, жумладан, ривожланган инновациялар ва рақобатбардошликни тақдим этсада, кластерни ривожлантириш моделларини амалга ошириш, айниқса, кам ривожланган шароитларда муҳим муаммоларга дуч келади. Моделларни маҳаллий шароитга мослаштириш кластерни муваффақиятли ривожлантириш учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга (Абдин ва Раҳман, 2015). Юқоридагиларга асосланиб айтиш мумкинки, кластер ривожланишининг назарий моделлари иқтисодий кластерларнинг мураккаб ўзгаришини тушуниш учун қимматли 607 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz асослар яратади, кластерларнинг ўсиши ва барқарорлигини таъминлашда географик яқинлик, тармоқнинг ихтисослашуви ва тармоқ таъсирининг муҳимлигини таъкидлайди. Клофстен ва бошқалар (2015) фикрича, кластер ташаббусларининг муваффақиятига ташкилий ва бошқарув жиҳатларидан тортиб, атроф-муҳит ва таркибий шароитларгача бўлган турли омиллар таъсир кўрсатади. Ушбу омиллар кластерларнинг самарадорлиги, барқарорлиги ва ўсиш потенциалини аниқлашда ҳал қилувчи роль ўйнайди. Кластер ташаббусини бошқариш муваффақияти учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган “катта бешлик” сифат омиллари кластер ортидаги ғоя, ҳаракатлантирувчи кучлар ва мажбурият, амалга оширилган тадбирлар, муҳим масса ва ташкилотни ўз ичига олади. Ушбу омиллар вақт ўтиши билан кластерларнинг ишлаши ва барқарорлигини баҳолаш учун асос бўлиб хизмат қилади, бу кўриш, етакчилик, иштирок этиш ва таркибий яхлитлик муҳимлигини таъкидлайди. Ал-Кф