ВЫПОЛНЕНИЕ БАЗЕЛЬСКИХ ТРЕБОВАНИЙ ПО УКРЕПЛЕНИЮ ФИНАНСОВОЙ СТАБИЛЬНОСТИ БАНКОВ

Аннотация

The article discusses the recommendations of the International Basel Committee on regulation and control of the banking system and related requirements. The activity of the country's banking system is analyzed according to international standards and the relevant conclusions are given. Keywords: requirements of the Basel Committee, indicators of financial stability of banks, capital, liquidity, efficiency of banking activities, net profit, systemic risks. IV SON - APREL, 2024 631-636 631 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz Кириш. 2020-2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегиясида банк тизимининг самарадорлигини оширишнинг устувор йўналишларидан бири сифатида корпоратив бошқарувнинг илғор стандартлари ва тажрибасини жорий этиш орқали банкларда бошқарувни такомиллаштириш, банк бошқаруви органлари ҳисобдорлиги ва фаолиятининг шаффофлигини ҳамда улар томонидан маълумотларни лозим даражада ошкор этилишини таъминлаш ҳамда банк сектори назоратини такомиллаштириш ва банкларда таваккалчиликларни бошқаришнинг замонавий тизимини татбиқ этиш келтирилган. Шундай экан, банкларнинг молиявий барқарорлигини мустаҳкамлашда банк назоратининг халқаро стандартларига мослашув муҳим аҳамият касб этади. Халқаро Базел қўмитасининг талаб ва тавсиялари миллий иқтисодиётда банк назоратининг тизимли ташкиллаштирилишига асос бўлади. Адабиётлар шарҳи. Банк фаолияти барқарорлигини таъминлашда Базель қўмитаси талабларининг бажарилиши, уларнинг амалиётга жорий этилиши бўйича турли олимлар тадқиқот олиб борганлар. Кўплаб тадқиқиотлар асосида Базель қўмитаси талабларининг умуман банк тизимига таъсири тадқиқ этилган. Корчагин, Логвиненко (2017) фикрича, Базель-III талабларининг тўлиқ жорий этилиши базавий ва акциядорлик капиталининг шакллантирилишига ҳамда рискка тортилган активлар камайишига асосий эътиборни қаратади. Аммо бу кредитлаш ҳажмининг ортишига салбий таъсир кўрсатиб, натижада банклар фойдасининг камайишида намоён бўлади. Бондарчук ўз тадқиқотларида Базель-III талабларининг вақтида жорий этилиши нафақат регулятор марказий банклар учун, балки тижорат банклари учун ҳам рақобатда устунликларни беради, деган хулосани беради (Брюков, 2011). McKinsey and Company (2010) тадқиқотларида ликвидлилик бўйича қатъийлаштирилган талаблар йирик банкларга уларнинг ликвидлик ва капитал бўйича марказлашган бошқаруви сабабли кам таъсир кўрсатади, деган хулосани беради. Тадқиқот методологияси. Тадқиқот ишини бажаришда кузатиш, маълумотларни йиғиш, умумлаштириш, таққослаш, маҳаллий ва хорижий олимларнинг банк фаолияти назорати бўйича иқтисодий қарашлари, соҳадаги муаммолар ва уларнинг ечимлари бўйича изланишлари ҳамда соҳага доир қонуний ва меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар ўрганилиб, хулоса ва таклифлар ишлаб чиқилди. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Халқаро ҳисоб-китоблар банки қошидаги банк назорати бўйича Базель қўмитаси Швецариянинг Базель шаҳрида 1974 йилда “ривожланган ўнлик давлатлари” (G10) марказий банклари раҳбарлари иштирокида ташкил қилинган. Қўмитага асос солинишига асосий сабаблардан бири халқаро валюта ва банк хизматлари бозорида юз берган муаммолар, қатор йирик банкларнинг банкротлиги бўлган. Базел қўмитасининг асосий вазифаси банк тизимини тартибга солишда ягона стандартларни жорий қилиш ҳисобланади. Шу мақсадда қўмита аъзо давлатларнинг банк тизимини тартибга солувчи органлари учун тавсиялар ҳамда йўриқномалар ишлаб чиқади. Базел талабларининг бажарилиши банк капитали ва ликвидлилигини халқаро даражада тартибга солишга, банк тизими барқарорлигини мустаҳкамлашга, иқтисодиётда стресс ҳолатлари натижасида банкларда юзага келадиган турли шок ҳолатларини енгиб ўтишида муҳим рол ўйнайди. 632 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz Базел қўмитасининг асосий ҳужжатлари қуйидагилар: 1. Базель I талаблари 1988 йилда ишлаб чиқилган бўлиб, унга асосан банк капитали биринчи ва иккинчи даражали капиталга бўлинган, банк активлари рисклилик даражасига кўра беш синфга бўлинган. 2. Банк тизимини самарали назорат қилишнинг асосий принциплари 1997 йилда ишлаб чиқилган. 3. Базель II талаблари 2004 йилда ишлаб чиқилган бўлиб, асосан, уч таркибий қисмга асосланади: капиталга минимал талаблар (Базель I талаблари асосида), назорат жараёнлари, бозор дисциплинаси. 4. Базель III талаблари жаҳон молиявий инқирозидан кейин 2010 йилда ишлаб чиқилган бўлиб, ушбу талаблар ишлаб чиқилганида Базель III талабларини 2012-2019 йилларда босқичма-босқич жорий қилиниши назарда тутилган. Базель III талабларидаги Базель II талабларидан асосий фарқ шундаки, банк тизимининг янада барқарор фаолият юритишини таъминлаш масадида, капитал ҳамда ликвидлилик меъёрларига қўшимча пруденциал талабларнинг жорий қилинган. Қуйида бу талабларга батафсилроқ тўхталиб ўтамиз. Базель талаблари орқали банк фаолияти молиявий барқарорлиги таъминланишига халқаро ёндашувлар ривожини кузатадиган бўлсак, ушбу тизим сезиларли ўзгаришларга эга эканлигини кўриш мумкин (1-жадвал). 1-жадвал Банк фаолияти молиявий барқарорлиг