НАЛОГОВЫЕ РАСХОДЫ КАК СОСТАВНАЯ ЧАСТЬ РАСХОДОВ ПРЕДПРИЯТИЯ

Аннотация

Tax costs are a significant part of business costs, affecting profitability, cash flow, competitiveness and compliance. Despite their importance, tax costs are often overlooked in business decision-making. This article examines the important role of tax expenditures as a component of enterprise costs, examining their impact on financial results, risk management, and strategic planning. Key words: tax, tax expenditure, financial management, fiscal policy, efficiency. IV SON - APREL, 2024 637-645 637 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz Кириш. Солиққа тортиш иқтисодий фаолиятнинг ажралмас жиҳати бўлиб, жисмоний шахсларга ҳам, корхоналарга ҳам, ҳукуматларга ҳам таъсир қилади. Корхоналар учун солиқлар нафақат молиявий мажбуриятларни ифодалайди, балки улар умумий харажат тузилмаси ва стратегик қарорлар қабул қилиш жараёнларининг ажралмас қисмидир. Фойда солиғи, ҚҚС, акциз солиғи, мол-мулк солиғи, жисмоний шахсларнинг даромад солиғи каби солиқларнинг ҳар хил турларини ўз ичига олган солиқ харажатлари корхона рентабеллигига, пул оқимларини бошқаришга, рақобатбардошликка ва тартибга солувчи талабларга мувофиқлигига катта таъсир кўрсатади. Уларнинг аҳамиятига қарамай, солиқ харажатлари кўпинча анъанавий харажатлар ҳисоби тизимида ва молиявий таҳлилларда эътибордан четда ёки кам баҳоланади. Кўпгина корхоналар солиқ мажбуриятларининг тўлиқ ҳажмини ва уларнинг молиявий натижалари ва таваккалчиликлари учун оқибатларини тан олмайдилар. Ушбу тадқиқот корхона харажатларининг таркибий қисми сифатида солиқ харажатларининг муҳим ролини ўрганиш ва уларни самарали бошқариш стратегияларини ўрганиш орқали ушбу бўшлиқни бартараф этишга интилади. Солиқ харажатларини ўрганишнинг асоси уларнинг бизнес операциялари ва қарорлар қабул қилиш жараёнларига кенг тарқалган таъсиридадир. Солиқлар корхона фойдасини тўғридан-тўғри камайтиради, даромадларни акциядорлар ўртасида тақсимлашга, тадбиркорлик фаолиятига қайта сармоя киритишга ва умумий молиявий фаолиятга таъсир қилади. Шунингдек, солиқ тўловлари пул оқимига сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин, бу эса ликвидлик муаммоларига ва инвестициялар ва ўсиш имкониятларини чеклашга олиб келади. Бундан ташқари, солиқ харажатлари корхонанинг рақобатбардошлиги ва меъёрий ҳужжатларга мувофиқлиги учун кенгроқ таъсир кўрсатади. Қулай солиқ шароитларига эга юрисдикцияларда фаолият юритувчи корхоналар юқори солиқ юкига дучор бўлган ҳамкасбларига нисбатан рақобатдош устунликка эга бўлишлари мумкин. Аксинча, солиқ қонунлари ва қоидаларига риоя қилмаслик жарималар ва обрўга путур етказиши, манфаатдор томонларнинг ишончига путур етказиши мумкин. Бу каби муаммоларнинг мавжудлиги ушбу тадқиқот ишимизнинг қанчалик долзарблигини белгилаб беради. Адабиётлар шарҳи. Солиқ харажатларининг аҳамиятини тушуниш ҳар хил турдаги солиқларнинг иқтисодий кўрсаткичлар ва фаровонликка қандай таъсир қилишини ўрганишни ўз ичига олади. Макпҳаил (2008) фикрича, мулк солиқлари иқтисодий қарорларга, айниқса меҳнат унумдорлигига ва ялпи давлат маҳсулотига бузувчи таъсир кўрсатиши сабабли иқтисодиётга энг кўп бузувчи таъсир кўрсатади. Аксинча, истеъмол солиқлари иқтисодий саломатликка кам таъсир кўрсатади. Давлат ва маҳаллий солиқлар тадбиркорлик фаолиятига сезиларли таъсир кўрсатади, бунда юқори солиқлар иқтисодий ўсиш ва иш ўринларини яратишга статистик жиҳатдан сезиларли салбий таъсир кўрсатиши мумкин (Бартик, 1992). Энген ва Скиннер (1996) фиркича, “солиқ ставкаларининг чегаравий пасайиши узоқ муддатли ўсиш суръатларига озгина таъсир қилади, бу эса турмуш даражасига кичик, аммо умумий таъсир кўрсатади”. Солиқ сиёсати ишлаб чиқариш омиллари харажатларини ўзгартириш ва капиталнинг фойдаланувчи қийматига таъсир қилиш орқали инвестиция қарорлари ва иқтисодий фаолиятга сезиларли таъсир кўрсатади (Бонусчи ва бошқалар, 2014). Тўғридан-тўғри солиқларнинг яшаш қиймати индексига киритилиши инфляциянинг тахминий даражасига сезиларли таъсир кўрсатади ва иқтисодий таҳлилларда солиқ таъсирини ҳисобга олиш муҳимлигини таъкидлайди (Гиллингҳам ва 638 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz Греэнлеэс, 1987). Хулоса қилиб айтганда, солиқ харажатлари иқтисодиётнинг турли жабҳаларига, яъни инвестиция қарорларига таъсир қилишдан уй хўжаликлари фаровонлигига ва умумий иқтисодий ўсишга таъсир қилишгача чуқур таъсир кўрсатади. Солиқ харажатларини самарали бошқариш учун тадқиқот ишларидан олинган маълумотлар асосида бир нечта стратегиялардан фойдаланиш мумкин. Линнинг (2006) фикрича эса солиқни режалаштириш корхонанинг умумий бизнес стратегияларига мос келиши керак, уни бозор рақобати стратегиялари, инвестиция стратегиялари, харажатлар стратегиялари ва узоқ муддатли бизнес мақсадларига эришиш учун қиймат занжири таҳлиллари орқали оптималлаштириш керак. Эстиасиҳ ва Сарасвати (2021): “Корхоналар солиққа тортиш қонунларидаги ҳуқуқий бўшлиқлардан фойдаланган ҳолда, харажатларни оптималлаштириш ва мувофиқликни таъминлашни мақсад қилган пухта режалаштириш орқали даромад солиғи мажбуриятларини сезиларли даражада камайти