МЕТОДОЛОГИЯ ОРГАНИЗАЦИИ ВНУТРЕННЕГО АУДИТА В НЕГОСУДАРСТВЕННЫХ НЕКОММЕРЧЕСКИХ ОРГАНИЗАЦИЯХ

Аннотация

This article examines the problematic aspects of organizing and conducting internal audit in non-state non-profit organizations (NGOs), the purpose and objectives of internal audit, the stages of internal audit in the activities of NGOs and identifies solutions for meeting the requirements for it. Recommendations were also given to eliminate shortcomings and errors identified during the internal audit of NGOs. As a result, the composition of the internal audit report and the methodology for its preparation were proposed to the supervisory board based on the results of the internal audit in the NGO. Keywords: non-state non-profit organization (NGOs), internal control, internal audit, target budget plan, operational audit, entrepreneurship, commerce, tax audit, statutory audit, target income, grant, subsidy, financial report, materiality, risks. Кириш. Халқаро амалиёт тажрибасида ННТлар учун ички аудитнинг асосий мақсади сифатида ахборот маълумотларнинг тўлиқлиги ва аниқлигини, активларнинг сақланишини ҳамда мақсадли маблағлардан фойдаланишнинг мақбул даражасини таъминлашдан иборатлиги тушунилади. Илмий изланишларимиз натижасида ННТда ички аудит хизматининг мақсади — таъсисчи (аъзо)лар бошқарувининг ижро этувчи органи ва унинг таркибий бўлинмалари томонидан устав ҳужжатларга риоя қилинишини, мақсадли дастурлар бажарилишини доимий мониторинг олиб бориш йўли билан масъул ходимлар ишини мунтазам назорат қилиш, мақсадли маблағлар ҳаракати маълумотларининг бухгалтерия ҳисоби ва молиявий ҳисоботда акс эттирилишининг тўлиқлилиги ва ишончлилигини таъминлаш, шунингдек, активларнинг мақсадли ҳаракати ҳамда ижро этувчи органлари фаолиятини мустақил баҳолаш ва унинг натижаси буйича кузатув кенгашига ички аудит ҳисоботини беришдир175 деб мазмунан белгилаш тавсия этилади. ННТнинг таъсисчилари ва иштирокчилари умумий йиғилши асосида соҳанинг етук мутахассислардан иборат кузатув кенгаши аъзоларини тайинлаш тавсия этилади. Ушбу кузатув кенгаши ички аудит хизматини ташкил этиши ва унинг ходимларини тайинлайди. ННТ ички аудит хизмати жамиятининг кузатув кенгашига ҳисобдордир. Адабиётлар шарҳи. Кopпopaтив бoшқapув тизимидa ички aудитни тaшкил қилиш вa унинг нaтижaлapини умумлaштиpиш мeтoдoлoгияcини тaкoмиллaштиpиш мacaлaлapи xopиж oлимлapидaн Apeнc (1995), Apxипoв (2005), Плoтникoв, Пугaчёв (2010) вa бoшқaлapнинг илмий ишлapидa тaдқиқ қилингaн. МДҲ мамлакатларида нодавлат нотижорат ташкилотларида бухгалтерия ҳисоби, таҳлил ва аудитни ташкил этишнинг айрим методологик жиҳатлари Егорова (2008), Гусарова (2009) каби олимлар асарларида умумий ёритилган. Мамлакатимизда хўжалик юритувчи субъектларда ички аудитни ташкил этишнинг назарий ҳамда услубий жиҳатлари ва уларнинг ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш бўйича бир қатор олимлар тадқиқот ишлари олиб борганлар. Хусусан, профессор Axмeджaнoв (2016) “Хўжaлик юpитувчи cубъeктлapдa ички aудит мeтoдoлoгияcини тaкoмиллaштиpиш” мавзусидаги илмий асарида ички аудитни ўтказиш методологиясини ташкил этиш ва ўтказишни такомиллаштириш бўйича 175 Муаллиф илмий изланишлари, 2024й. 580 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz таклифлар ишлаб чиқилган бўлса, профессор Ибpaгимoв (2013) «Aудитнинг хaлқapo cтaндapтлapи acocидa тижopaт бaнклapидa ички aудитнинг тaшкилий acocлapи” номли ўқув қўлланмада тижорт банкларида ички аудит ташкил этиш асослари, унда ичик аудитни якунлаш ва натижаларидан фойдаланиш бўйича амалий тавсиялар, Меҳмоновнинг (2018) «Бюджет ташкилотларида бухгалтерия ҳисоби ва ички аудит методологиясини такомиллаштириш” номли илмий асарларида бюджет ташкилотларида ички аудитни ташкил этиш методологияси ва уни такомиллаштириш бўйича амалий таклиф, тавсиялар берилган бўлса, Абдиеванинг (2024) “Ўзбeкиcтoн тeмиp йўллapи aкциядopлик жaмияти кopпopaтив бoшқapув тизимидa ички aудитни тaкoмиллaштиpиш” мавзусидаги илмий асарида тeмиp йўл тpaнcпopти aкциядopлик жaмиятидa ички aудитни ташкил этиш ва уни такомиллаштиришнинг нaзapий асослари келтирилган. Юқорида таъкидланган фикрлардан кўриниб турибдики, иқтисодчи олимларнинг фикрларига асосан бюджет ташкилотлари, йирик тижорат компаниялари ва акциядорлик жамиятлари ҳамда темир йўл транспорт ташкилотларида ички аудитни ташкил қилишнинг назарий услубий асослари ёритилган. Бироқ, нодавлат нотижорат ташкилотларида ички аудитни ташкил этиш услубиёти ва уни ўтказишнинг ҳуқуқий асосларига эътибор қаратилмаган. Тадқиқот методологияси. Илмий тадқиқотни амалга оширишда ННТ фаолиятида ички аудитни ташкил этиш, улрада мақсадли тушумлар ҳамда тижорат фаолиятидан олинган маблағлар сарфланиши аудити давомида солиштириш, таҳлилий амаллар, далиллар олиш борасидаги иқтисодчи олимларнинг фикр-мулоҳазаларини ўрганиш, эксперт баҳолаш, жараёнларни кузатиш, иқтисодий ҳодиса ва жараёнларга тизимли ёндашув, қиёсий таҳлил ўтказиш орқали тегишли йўналишларда таклифлар ва тавсиялар берилган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Мамлакатимиз иқтисодчи олимлари Юлдашев, Индина, Хайдаров, Индиналарнинг (2010) илмий асаларлариди ННТларда ички назорат тизимини ташкил