РОЛЬ ИНСТИТУЦИОНАЛЬНЫХ МЕХАНИЗМОВ В СОДЕЙСТВИИ СОКРАЩЕНИЮ БЕДНОСТИ И СНИЖЕНИИ УРОВНЯ БЕДНОСТИ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

In the development of a country, the lack of the minimum daily necessary supply to each person can pose a risk of poverty, no less than other risks for the development of modern world States. After all, at the same time, the foundations of the present and tomorrow, sustainable development of the individual, society and the state are embodied. Key words: national poverty level criterion, poverty line, labor market, unemployment, entrepreneurship, subsidy. IV SON - APREL, 2024 599-605 599 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz Кириш. Камбағаллик тушунчаси, унинг халқаро мезонлари қай тартибда белгиланиши борасида жаҳонда умум қабул қилинган ҳамда ягона келишув мавжуд эмас. Ҳар бир мамлакат ўзи учун белгиланган камбағаллик мезонидан келиб чиқиб тавсифлайди. Хусусан, БМТ таърифига кўра, камбағаллик инсоннинг ҳаёти давомида танлов ва имкониятларга эга бўлмаслиги, жамиятда тўлақонли иштирок этиш учун тўсиқларнинг мавжудлиги, бундан ташқари, оиласини боқиши ва кийинтириши, таълим олиши ёки касалхонада даволаниши, бирор соҳада фаолият юритиши ёки даромад олишга имкон берадиган меҳнат билан таъминлаш имкониятлари етишмаслиги каби чекловларда намоён бўлади. Шунингдек, камбағаллик бу – инсонлар, уй хўжаликлари ва жамоаларнинг ижтимоий жиҳатдан чегараланганлиги, хавф-хатарлар олдида чорасизлигидир (БМТ, 2017). Демак, юқоридаги далиллардан келиб чиқиб, аҳолини меҳнат билан таъминлаш ва етарли даромад манбаларини шакллантириш камбағалликни қисқартиришнинг бош омили бўлиб ҳисобланади. Тадбиркорлик фаолияти ва ўзини-ўзи банд қилиш эса, айнан аҳолини меҳнат билан бандлигини ва етарли даромад манбасига эга бўлишини таъминлайди. Шу билан бир қаторда буджет харажатларини ортиб кетишини олди олинади. Мамлакатимизда камбағалликни қисқартириш давлат сиёсатининг устувор вазифаси сифатида белгиланиши билан бирга бу борадаги илмий ишлар ҳам жадаллашди. Иқтисодиёт соҳасининг илмий мутахассис ва олимлари томонидан бир қатор илмий ишлар олиб борилмоқда. Жумладан, Эрназарова (2021) мамлакат иқтисодиётининг барқарор ривожланишида, аҳоли бандлиги ва даромадини оширишда энг асосийси тадбиркорликни ривожлантириш орқали мамлакатда камбағалликни қисқартиришда тадбиркорлик соҳалари, жумладан, оилавий бизнес соҳаси фаолияти муҳим аҳамият касб этиб, иқтисодий ҳамда ижтимоий муаммоларни ҳал этишда етакчи ўринни эгаллаши ҳақидаги фикрни илгари сурган. Мамлакатда камбағалларнинг сонининг ортиши иқтисодий ресурслар манбасидан самарали фойланилмаётганлиги, тадбиркорлик муҳитини яхши йўлга қўйилмаганлигини, ҳукумат қарорларини ижроси таъминланмаётганлигини ва коррупция авж олганлигини англатади, камбағаллик аввало саводсизликни, илмсизликни, жиноятчиликни келтириб чиқаради. Агарда камбағалликни оз вақтида олди олинмаса, жумладан, камбағал кишиларни иш билан таъминлаш уларни бозор иқтисодиётининг салбий таъсиридан ҳимоя қилинмаса мамлакатда юритилаётган сиёсатдан норозилигини билдиради. Шу сабабли ҳам камбағаллик муаммосини ҳал этиш доимо дунё ҳамжамияти эътиборида туради. Камбағаллик нафақат иқтисодий балки чуқур ижтимоий ва маданий муаммодир. Адабиётлар шарҳи. Cremin (2012) ва бошқалар камбағалликни камайтириш стратегияси ҳужжатлари халқаро ривожланиш институтларининг асосий сиёсат воситаси ва глобал интеграция ва ижтимоий инклюзия атрофида давлат сиёсатининг кенгроқ халқаро яқинлашуви мисолидир деб келтирган. Hatta (2013) камбағаллик турли хил салбий ижтимоий ва психологик таъсирларни, яъни оиладаги зўравонлик, жиноятчилик, ижтимоий инвестицияларнинг номувофиқлиги ва инсон капиталини кенгайтириш муаммолари, адолатсиз хизмат кўрсатиш ва заиф сиёсий иштирокни англатади. Шунинг учун камбағалликни қисқартиришда институционал омилларни яратиш муҳимлигини кўрсатган. Saleem (2016) камбағалликни камайтиришнинг тўртта йўлини асослаб берган: (1) саноатлаштириш, (2) қишлоқ тараққиёти, (3) ижтимоий таъминот ва (4) ишлаб чиқарадиган бандлик. Камбағалликни камайтиришга қандай ёндашувлар ёрдам берганини ўрганишга ҳаракат қилган, иқтисодий ўсишни, ўсишни қўллаб-қувватловчи 600 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz сиёсатнинг таъсирини, давлат ва бозор ўртасидаги муносабатларни ва нодавлат ташкилотларнинг ролларини таҳлил қилган. Зубец (2017) ҳар бир мамлакатда камбағалликнинг ўсиши унинг миллий хавфсизлигига таҳдид солади, иқтисодий ишлаб чиқариш даражаси ва инсон капитали даражасини пасайтиради, аҳолининг камайишига олиб келади, ҳар бир мамлакатда жиноий муносабатлар даражасининг ошишига сабабчи бўлади. Шунинг учун камбағалликни қисқартириш борасида олиб борилиши керак бўлган институционал жиҳатларни таҳлил қилиш лозим. Беглова (2011) иш ҳақининг меҳнатга лаёқатли аҳолини камбағаллик даражасига таъсирини ҳисобга олган ва ушбу муаммонинг, биринчидан, камбағалликни сақлаш омили бўлган иш ҳақини табақалаштириш, иккинчидан, норасмий иқтисодиётнинг камбағаллик кўламига таъсири ва учинчидан, камбағалликни яратиш каби жиҳатларига эътибор қаратишни, иш ҳақини бозорни тартибга солиш механизми сифатида ўрганган. Алиматова (2023)