ЗНАЧЕНИЕ И ОСОБЕННОСТИ УЧЕТА ЗАТРАТ В УПРАВЛЕНИИ ПРЕДПРИЯТИЯМИ

Аннотация

Increasing the competitiveness of products by reducing costs is today considered an important task in our economy. Therefore, the study of theoretical, methodological and practical aspects of cost accounting in enterprise management as a special, independent object of research is relevant and has scientific and practical significance. This article reveals the content and importance of production costs in enterprise management, as well as their features and objectives. Key words: costs, management, production costs, calculation items, cost analysis, cost accounting. IV SON - APREL, 2024 555-562 555 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz Кириш. Бугунги кунда иқтисодиётимизда харажатлар ва таннархни пасайтириш орқали маҳсулот рақобатбардошлигини ошириш муҳим вазифа сифатида қаралмоқда. Шу боисдан, корхона бошқарувида харажатлар ҳисобининг назарий, методологик ва амалий жиҳатлари махсус, мустақил тадқиқот объекти сифатида ўрганиш долзарб ва илмий-амалий аҳамият касб этади. Иқтисодиётни рақамлаштириш шароитида корхоналарида харажатлар ҳисобининг назарий, методологик ва амалий жиҳатлари махсус, мустақил тадқиқот объекти сифатида етарли даражада ўрганилмаганлиги ушбу масаланинг долзарблигини ва илмий-амалий аҳамиятга эга эканлигини белгилаб беради. Ўзбекистон Республикаси 2016 йил 13 апрелда янги таҳрирда қабул қилинган “Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги қонуни 7-моддасида “Активлар, мажбуриятлар, хусусий капитал, захиралар, даромадлар, харажатлар, фойда, зарарлар ва уларнинг ҳаракати билан боғлиқ хўжалик оперatsiялари бухгалтерия ҳисобининг объектларидир” деб тавсиф келтирилган (Қонун, 2016). Ўзбекистон Республикасининг Президенти Мирзиёев (2017) “Танқидий таҳлил, қатъий тартиб-интизом ва шахсий жавобгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак” деб номланган асарида “Биринчи – ислоҳотларнинг қай даражада самара бераётганини кўрсатадиган мақсадли дастурларни амалга ошириш натижадорлиги. Булар қаторида саноат ва бошқа тармоқларни ривожлантиришнинг қуйидаги иқтисодий ва молиявий кўрсаткичларини келтириш мумкин: ишлаб чиқариш қувватларининг аҳволи, харажатларни ва таннархни пасайтириш, маҳаллийлаштириш ва рентабеллик даражаси, маҳсулот рақобатдошлигини сўзсиз ошириш” деб қайд этдилар. Бундан кўриниб турибдики, бухгалтерия ҳисоботларида акс эттириладиган ишлаб чиқариш қувватларининг аҳволи, бошқарув, харажатлар ва таннарх ва рентабеллик даражаси каби кўрсаткичлар бугунги кунда ўта муҳим аҳамият касб этишини алоҳида таъкидлаш лозим. Бу масалалар бошқарув ҳисобининг асосий объектлари ҳисобланади. Адабиётлар шарҳи. Бугунги кунда саноат корхоналарида харажатларни ҳисобга олишнинг амалдаги тизими сарфланган харажатларни тўлиқ ва ишончли акс эттириш, турли мақсадларда жалб этилган маблағларни аниқ мақсадга йўналтириш, ишлаб чиқаришни ташкил этишда маблағлар тақчиллигини бартараф этиш ҳамда маҳсулот таннархини аниқ ҳисоб-китобини юритишни таҳминлаш имконини бермайди. Шунингдек, республикамизда бу масалалар бухгалтерия ҳисобининг халқаро стандартлари ва бошқа меъёрий ҳужжатлар талаблари даражасида илмий жиҳатдан тўлиқ саноат корхоналарида харажатлар ҳисоби ва таннархни калькуляция қилишни такомиллаштириш йўллари ҳал этилмаган. Шу сабабли ишлаб чиқариш харажатларини бошқариш ва маҳсулотлар таннархини ўрганишнинг аҳамияти бугунги кунда янада ортмоқда. Харажатлар атамаси мулкни бошқариш, ишлаб чиқариш, маҳсулотларни сотиш, ишларни бажариш, хизматлар кўрсатиш ва зарарлар билан боғлиқ харажатларни ўз ичига олади. Улар одатда пул маблағлари, моддий захиралар, иншоотлар, ускуналар ва бошқалар сингари активларнинг чиқиши ёки улардан фойдаланилиши шаклида бўлади170. Харажатлар - муайян давр оралиғида сарфланган ресурсларнинг пул ўлчовидаги қийматидир. Харажат – ҳисобот даврида иқтисодий фойдани активларнинг чиқиб кетиши ёки улардан фойдаланиш шаклида камайиши, шунингдек, қатнашчилар 170 O’zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksi https://lex.uz/docs/4674902#4684425 556 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz ўртасида каъиталнинг камайишига олиб келувчи мажбуриятларнинг юзага келиши (Pardaev va boshqalar, 2005). Умумий иқтисодий маънода, ишлаб чиқариш харажатлари ва маҳсулот таннархи тушунчаларига Ш.Шодмонов томонидан қуйидагича таъриф келтирилган: “Ишлаб чиқариш харажатлари - корхонанинг маҳсулот ишлаб чиқариш мақсадларида, иқтисодий ресурслар сотиб олиш учун қилган пул сарфлари. Корхона ўз фаолиятини бозордан моддий ресурслар, яҳни асбоб-ускуна, дастгоҳлар, транспорт ва алоқа воситалари, хом-ашё, ёқилғи, ҳар хил материалларни, меҳнат бозоридан ишчи кучини сотиб олишдан бошлайди. Шунга мувофиқ ҳолда ишлаб чиқариш харажатлари таркибига хом-ашё, асосий ва ёрдамчи материаллар, ёнилғи ва енергия харажатлари, асосий капитал амортизатсияси, иш ҳақи ва ижтимоий суғуртага ажратмалар, фоиз тўловлари ва бошқа. харажатлар киради. Ишлаб чиқариш харажатларига қилинган барча харажатларнинг пулдаги ифодаси маҳсулот таннархини ташкил қилади”171. М.Болтабоев “Таннарх, маҳсулот таннархи — корхо