ЭВОЛЮЦИЯ ИСТОРИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ НАЛОГА НА ДОБАВЛЕННУЮ СТОИМОСТЬ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

This article is devoted to the historical development and evolution of the value added tax in Uzbekistan, considering the historical period from its introduction to the present day. Also, scientific studies were conducted on the reasons for the emergence of value added tax in Uzbekistan and its impact on the economy, and conclusions and recommendations were formed at the end of the topic. Key words: tax, value-added tax, evolution, tax-budget policy. 383 IV SON - APREL, 2024 383-391 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz Кириш. Қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС) бутун дунё бўйлаб замонавий солиқ тизимларининг асосий элементларидан бири бўлиб, ҳукуматлар учун муҳим даромад манбаи бўлиб хизмат қилади ва бир вақтнинг ўзида иқтисодий хатти-ҳаракатларга таъсир қилади. Унинг турли мамлакатларда жорий этилиши ва эволюциясига кўпинча сон-саноқсиз ижтимоий-иқтисодий омиллар, сиёсий мулоҳазалар ва халқаро тенденциялар таъсир кўрсатади. Ўзбекистон мисолида, ҚҚСни жорий этиш йўли мамлакатнинг молиявий тарихидаги ҳал қилувчи босқични акс эттиради ва унинг кенгроқ иқтисодий ривожланиш траэкторияси билан узвий боғлиқдир. Тадқиқотимиз Ўзбекистонда қўшилган қиймат солиғининг тарихий ривожланиши ва эволюциясини ўрганишга, унинг пайдо бўлиши, амалга оширилиши, муаммолари ва кейинги ислоҳотларни кузатишга қаратилган. Ўзбекистон шароитида ҚҚСни қабул қилиш босқичларини ўрганиш орқали ушбу тадқиқот унинг иқтисодиётга таъсири, даромадларни шакллантиришдаги самарадорлиги ва солиқ-бюджет сиёсатини шакллантиришдаги ролини ёритишга қаратилган. Адабиётлар шарҳи. Ўзбекистонда қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС) эволюциясига ҳам маҳаллий ислоҳотлар, ҳам жаҳон амалиёти таъсир кўрсатди, бу унинг фискал сиёсатидаги динамик тараққиётни акс эттиради. Ўзбекистонда ҚҚСнинг ривожланиши ва самарадорлиги глобал таъсирлар ва солиқ тизимини оптималлаштиришга қаратилган ички ислоҳотлар натижасида сезиларли даражада шаклланди. Европа давлатлари билан қиёсий таҳлил шуни кўрсатдики, ҚҚС ставкалари пастроқ бўлишига қарамай, Ўзбекистонда иқтисодий юкларни камайтириш бўйича самарали солиқ ислоҳотларига эришилди (Абдураҳмонов ва бошқалар, 2019). Ўзбекистоннинг ҚҚС тизими солиқ йиғиш ва иқтисодий рақобатбардошликни ошириш учун бошқа мамлакатларнинг муваффақиятли амалиётларини интеграциялаш, номутаносибликларни бартараф этиш ва янада адолатли ва барқарор солиқ тузилмасига ўтиш орқали турли такомиллаштирилди (Сидорова ва Жураев, 2021). Ўзбекистоннинг ҚҚС тизими барқарор иқтисодий ўсишни қўллаб-қувватловчи адолатли ва самарали фискал тизимни яратиш мақсадида жаҳон амалиёти таъсирида амалга оширилган жиддий ислоҳотлар орқали ривожланди. Жўраев ва Амановлар (2020) иқтисодиётда қўшилган қиймат солиғи ундириш механизмини такомиллаштиришда солиқ ставкаларнинг ўзига хос хусусиятлари қуйидагилардан иборат эканлигини таъкидлайди:Биринчидан, бозор иқтисодиёти шароитида солиқлар давлат бюджети даромадларининг асосий манбаи бўлиши билан бир қаторда, иқтисодиётни давлат томонидан тартибга солиш, иқтисодиётнинг устувор соҳаларни молиявий қўллаб-қувватлаш давлат сиёсатида қўшилган қиймат солиғи муҳим инструментлардан бири ҳисобланади. Мамлакатимиз иқтисодиётини барқарор ривожлантиришда қўшилган қиймат солиғини ундириш механизмини такомиллаштиришга қаратилган чоралар ҳам муҳим роль ўйнайди. Чунки, қўшилган қиймат солиғи давлат бюджетини даромадлар қисмининг қарийб 50 фоизни ташкил этади. Шунинг учун ҳам мамлакатмизда мавжуд солиқ тизимини такомиллаштиришга катта эътибор берилмоқда;Иккинчидан, Билвосита солиқларнинг муаммоларидан бири сифатида солиқ ставкаларининг юқорилигини келтириш мумкин. Ишлаб чиқариш ва қайта ишлаб чиқарувчи корхоналар учун 15 фоизлик солиқ ставкасини 10 фоизга тушириб белгилаш ҳам тадбиркорларни қўллаб-қувватлаш мақсадга мувофиқ бўларди. Ўзбекистонда ҚҚС муҳим фискал восита бўлди. Охирги чора-тадбирлар тадбиркорлик субъектлари сонини кўпайтириш ва қўшилган қиймат солиғини ундиришнинг умумий механизмини такомиллаштиришга қаратилмоқда. Миллий иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини пастроқ солиқ ставкаси билан ошириш, солиқ 384 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz тўловчиларни ортиқча юкламаган ҳолда ҚҚС бўйича тушумларни ошириш бўйича ишлар давом этмоқда (Урузматов, 2021). ҚҚС маъмурияти солиқларни йиғиш ва уларга риоя қилиш бўйича маҳаллий муаммоларни ҳал қилиш учун хорижий тажрибадан фойдаланган ҳолда йўналтирилган яхшиланишларни кўрди. Бу давлат бюджети даромадлари барқарорлигини таъминлашга қаратилган кенг кўламли ислоҳотларнинг бир қисмидир (Комилов, 2020). Ўзбекистонда қўшилган қиймат солиғи тизими ривожланмоқда, солиқ ундириш жараёнининг самарадорлиги ва адолатлилигини ошириш, жаҳон амалиётига мос равишда мамлакат иқтисодий ўсишини қўллаб-қувватлашга қаратилган жиддий ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Ўзбекистонда замонавий солиқ тизими марказлашган режалаштириш ва давлат мулкчилиги ҳукмрон бўлган Совет Иттифоқи шароитида вужудга келди. 1991 йилда мустақилликка эришгандан сўнг, Ўзбекистон и