BALALAR FOLKLORINDA STILISTIKALIQ FIGURALARDIŃ QOLLANILIWI

Аннотация

This article discusses the use of stylistic figures in the language of children's folklore. The differences in the use of stylistic figures such as inversion, antithesis, parallelism, rhetorical question, ellipsis, gradation, pleonasm are analyzed on a scientific basis. Keywords: stylistic figure, inversion, antithesis, parallelism, rhetorical question, ellipsis, gradation, pleonasm. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СТИЛИСТИЧЕСКИХ ФИГУР В ДЕТСКОМ ФОЛЬКЛОРЕ. Аннотация. В данной статье рассматривается употребление стилистических фигур в языке детского фольклора. На научной основе анализируются различия в употреблении таких стилистических фигур, как инверсия, антитеза, параллелизм, риторический вопрос, многоточие, градация, плеоназм. Ключевые слова: стилистическая фигура, инверсия, антитеза, параллелизм, риторический вопрос, многоточие, градация, плеоназм. Hárqanday shıǵarma tiliniń kórkem obrazlı, emocional-ekspressivlik mánige iye bolıwında stilistikalıq figuralardıń xızmeti júdá kóp. Olar shıǵarma tekstinde gáplerdiń dúzilisi hám baylanısıwında, sonday-aq olardıń ayrıqsha intonaciyaǵa qurılıwında kózge taslanadı. Stilistikalıq figuralardıń bul xızmeti shıǵarmanıń kórkemligin hám tásirsheńligin jáne de arttırıwda úlken áhmiyetke iye. Tilshi ilimpaz A.Bekbergenov óziniń qaraqalpaq tiliniń stilistikasına arnalǵan miynetinde tildiń kórkemlew qurallarınıń ishinde stilistikalıq figuralar úlken orın tutatuǵınlıǵın ayta otırıp, stilistikalıq figuralarǵa tómendegishe pikir bildiredi: “Stilistikalıq (yamasa ritorikalıq) figuralar – bul ayrıqsha qurılǵan sintaksislik birlikler yamasa gápler bolıp, olar tildiń obrazlılıǵı ushın xızmet etedi”.[1.82] Til biliminde stilistikalıq figuralardıń kórkem shıǵarma tilindegi áhmiyeti máseleleri keń túrde izertlenilgen. Solardıń ishinde folklorlıq shıǵarmalardaǵı stilistikalıq figuralar kóplegen izertlew jumıslarınıń baslı izertlew obyektine aylanǵan. Degen menen, balalar folklorındaǵı stilistikalıq figuralardıń kórkemlik dárejesi izertlewden shette qalıp atır. Biz bul maqalamızda qaraqalpaq balalar folklorında jumsalǵan ayırım stilistikalıq figuralardıń áhmiyetine toqtap ótiwdi maqul kórdik. Inversiya. Balalar folklorı tilinde inversiya qubılısı, yaǵnıy gáptiń qurılısındaǵı gáp aǵzalarınıń ádettegige salıstırǵanda orın almasıp qollanılıwı ushırasadı. Mısalı: 4 41 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Bádik ketip baratır biykesine, Bildirmes eshki arıǵın tekesine, Bánegidey tilimdi alsań, bádik, Biylerdiń bar da jabıs shekesine.[3.485] Aspanda altı ay ushtım taylaq penen, Aspantawdı kóterdim barmaq penen, Suwańda palańımdı minip alıp, Awladım kerbalıqtı qarmaq penen.[3.506] Bul qatarlarda bayanlawısh sózler ádettegidey gáptiń sońında emes, gáptiń basında hám ortasında jumsalǵan. Bul arqalı emocionallıq-ekspressivlik tásiri jáne de kúsheygen. Al, biz bul qatarlardı grammatikalıq norma tiykarında ornalastırsaq, olar ózleriniń kórkemligin joytıp, ápiwayı kórkem prozalıq qatarlar bolıp qalar edi. Sonıń ushın da, balalar folklorında inversiyanıń qollanıwı teksttiń tásirsheńligin kúsheytken. Antiteza. Balalar folklorı tilinde stilistikalıq figuralardıń biri bolǵan antiteza jiyi qollanılǵan. Antiteza – sóylewdiń ótkirligin arttırıw maqsetinde bir frazada qarama-qarsı, kontrast túsiniklerdiń qollanılıwı.[1.85] Durısında da, antiteza kórkem shıǵarmada súwretlenip atırǵan waqıya-hádiyselerdi ishki qarama-qarsılıǵı menen ashıwda jáne de kórkem obrazlılıqtı támiyinlewde, tásirsheńlikti arttırıwda baslı orındı iyeleydi. Mısalı: Áwliye-pirler qollaǵay, Az dáwletim mol bolǵay.[3.457] Balalar folklorınıń ayrıqsha bir túri bolǵan “Háyyiwler” qosıǵında analar tárepinen balalardıń kámalǵa jetip erjetiwinde olarǵa tilek bildiriwde pikirdiń emocionallıǵın asırıw maqsetinde “az” hám “mol” antonimleri qollanılǵan. Bul óz náwbetinde antitezanı júzege keltirgen. Qıs tiymese, jaz tiyer, Qaraǵımnıń paydası.[3.459] Berilgen bul mısalda analardıń ósip kiyatırǵan perzentlerinen úmitleri antonimlerdiń járdeminde oǵada sheber berilip, antitezanıń ayrıqsha bir túrin payda etken. Jeti atasın bilgen er, Jeti jurttıń ǵamın jer, Bir atasın bilgen er, Bir basınıń ǵamın jer...[3.461] Mısalda óz tariyxın bilgen hám bilmegen insanlar toparınıń is-háreketleri, minez-qulqı óz ara qarama-qarsı kóriniste kelgen. Biz bul qatarlarda túsiniklerdiń qarama-qarsı formada kelgenligin kóriwimizge boladı. Parallelizm. Balalar folklorında parallelizm, yaǵnıy salıstırıw mánisindegi qońsılas qatar turǵan gáplerdiń, konstrukciyalardıń sintaksislik jaqtan uqsas bolıp qurılıw qubılısı da ushırasadı. Ilimpaz D.Seydullaeva: “Parallelizm – salıstırıw mánisindegi qatar turǵan uqsas elementlerdiń, qońsılas gáplerdiń sintaksis jaqtan birdey ornalasıwı”,-dep jazǵan edi.[4.79-80] Mısalı, “Taqmaqlar” qosıǵın alıp qarayıq: Alayın desem, pulım joq, Bereyin desem, gúlim joq.[3.493] 4 42 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME