EDIGE DASTANI MILLIYLIGIMIZDI SAWLENDIRIWSHI DASTAN ONIŃ JASLAR TARBIYESINDE TUTQAN ORNI, ULLI HA’M AHIMYETI

Аннотация

This article explores the psychological impact and educational value of the “Edige” epic on youth. The paper highlights the role of Edige Bahodir’s heroic image as a motivational source, aiding young people in understanding their national identity and cultivating patriotism. Psychologically, the epic encourages youth to develop strong personal qualities, responsibility, and resilience in the face of challenges. Thus, the “Edige” epic plays a significant role in the personal development of the younger generation. Key words: nation, identity, courage, loyalty, justice, dedication, patriotism, heritage, heroism, inspiration. ЭПОС ЕДИГЕ – ЭПОС, ПОКАЗЫВАЮЩИЙ НАШУ НАЦИОНАЛЬНОСТЬ И ЕЕ МЕСТО В ВОСПИТАНИИ МОЛОДЕЖИ. Аннотация. В данной статье рассматривается психологическое влияние и воспитательное значение эпоса «Эдиге» для молодежи. В статье подчеркивается роль образа героя Эдиге Бахадира как источника мотивации, который помогает молодежи осознавать свою национальную идентичность и развивать патриотизм. С психологической точки зрения, эпос побуждает молодежь развивать сильные личные качества, чувство ответственности и стойкость перед трудностями. Таким образом, эпос «Эдиге» играет важную роль в личностном развитии молодого поколения. Ключевые слова: нация, идентичность, смелость, верность, справедливость, самоотверженность, патриотизм, наследие, героизм, вдохновение. KIRISIW "Edige" dástanı - bul xalqımızdıń áyyemgi epik dóretpelerinen biri bolıp, ondaǵı qaharmanlıq, mártlik hám sadıqlıq motivları jaslardıń jeke rawajlanıwına úlken tásir kórsetedi. Psixologiyalıq kózqarastan, bul dástan jaslardıń ishki dúnyasında ózine isenim, ózlikti ańǵarıw, 3 84 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ motivatsiya hám milliy namıs sıyaqlı táreplerdi qáliplestiriwde zárúrli orın tutadı. Bul dástan arqalı jaslar ózlerin xalqiga sadıq hám kúshli shaxs retinde sezim qılıwdı, túrli tosqınlıqlardı jeńip ótiwdi úyrenediler. Dástandıń Tárbiyalıq Ahmiyati "Edige" dástanı jaslar ushın tárbiyalıq hám ruwxıy úgit-násiyatlar dáregi esaplanadı. Dástandaǵı qaharmanlardıń turmısı hám olar dus kelgen sınaqlar, olardıń xalıq mápi jolındaǵı gúresleri jaslar ushın joqarı órnek bolıp xızmet etedi. Edige Batır ózin tekǵana watanına sadıqlıq menen xızmet etiwshi qaharman, bálki ádalat hám ádillik jolında gúresiwshi insan retinde kórinetuǵın edi. Jaslar bul dástan arqalı patriotlıq, belsendilik hám mártlik sezimlerin ózlestirediler. Búgingi globallasıw processinde jaslardı milliy qádiriyatlar tiykarında tárbiyalaw júdá zárúrli. "Edige" dástanı arqalı olar xalqımızdıń ayriqsha qádiriyatları hám úrp-ádetleri menen tanısadılar. Bul dástan jaslardı óz ana jurtı ushın juwapkershilik hám muhabbat menen jasawǵa, xalıq mápi ushın gúreske úyretedi. Edige Batırdıń patriotlıq sezimi hám xalıq ushın belsendiligi olardıń sanasında mártlik hám batırlıq pazıyletlerin qáliplestiriwde úlken áhmiyetke iye. Edige dástanınıń eń birinshi qaraqalpaqsha variantı 1905-jılı Peterburg universitetiniń studenti I.A.Belyaev tárepinen Shımbaylı Bekmurat jırawdan jazıp alınǵan hám 1917-jılı Ashxabadta bastırılǵan. Sońınan, 1934-jılı folklorshı Qallı Ayımbetov tárepinen Erpolat jırawdan «Edige» niń jáne bir variantı jazıp alınıp, 1937-jılı Moskvada bastırıp shıǵarılǵan. Folklorshı alımlar tárepinen «Edige» niń birneshe variantları jazıp alındı. Bulardıń arasında Erpolat jıraw, Óteniyaz jıraw, Qıyas jıraw, Jannazar jıraw, Esemurat jıraw, Jumabay jıraw variantları bar. «Edige» dástanın xalıqqa keńnen tanıstırıw ushın 1990-jılı Erpolat jıraw hám Qıyas jıraw variantları hárbiri bólek dástan sıpatında bir kitapqa biriktirip basıldı. Bul variantlarda da hárbir jırawdıń dástanǵa ózinshe dóretiwshilik qatnas jasaǵanlıǵı seziledi. Dástannıń qısqasha mazmunı tómendegilerden ibarat: Burınǵı ótken zamanda, Noǵaylı elinde, Qubır degen áwliyede Baba Túkli Áziz degen adam jasaǵan bolıp, ol suwda shomılıp atırǵan úsh perini kórip qaladı hám olardıń birewiniń kiyimlerin jasırıp, ózine hayal bolıp qalıwın ótinish etedi. Peri bul tilekti orınlaydı, biraq oǵan tórt shárt qoyadı. Birinshi—Júrgende ókshesine qaramaw. Ekinshi—Suwǵa túskende ústime kirme. Úshinshi—Qoltıǵıma qol salma. Tórtinshi—Juma kúni basımdı juwaman, sonda ústime kirme— degen shártler qoyadı. Baba Túkli Áziz bul tileklerdi qabıl etkeni menen onı orınlay almaydı. Ayaǵına qarap kórse, ókshesi joq eken. Qoltıǵına qol salıp kórse, qanatı bar eken. Suwǵa tuskende qarap kórse, qarınların aqtarıp juwıp otır eken. Juma kúni basın juwǵanına qarap kórse, gellesin qoparıp alıp, shashın altın taraq penen tarap otır eken. —Áy, adamzat, meniń tórt shártimdi de orınlay almadıń. Endi men seniń menen jasay almayman, meniń boyımda altı aylıq balań qaldı. Onı altı aydan keyin daraqtıń túbinen tawıp alasań,—dep ushıp ketedi. Altı aydan keyin balanı Toxtamıs xannıń wáziri Toman xojanıń shorısı tawıp aladı. Balaǵa Edige dep at qoyılıp, xannıń jılqımanı sıpatında úlkey