FUQAROLIK JAMIYATI TO’G’RISIDA ILK QARASHLAR

Аннотация

This article discusses civil society, the first views on civil society, its organization, and the importance of this society today. Key words: Civil society, law, person, legal state, freedom of speech and expression. ПЕРВЫЕ ВЗГЛЯДЫ НА ГРАЖДАНСКОЕ ОБЩЕСТВО Аннотация. В данной статье рассмотрены мнения о гражданском обществе, первые взгляды на гражданское общество, его организацию и значение этого общества сегодня. Ключевые слова: Гражданское общество, закон, личность, правовое государство, свобода слова и выражения мнений. I. Kirish Bugungi kunda demokratik va fuqarolik jamiyatda yashayotgan har bir shaxs o’zi yashayotgan davlatning kelib chiqish tarixi, huquqiy tomonlari, davlat qonunlari va uning paydo bo’lishi haqidagi tasavvurga albatta, ega bo’lmog’i joiz. Buning uchun esa, tarixiy manbalarga murojaat etish mumkin. “Fuqarolik jamiyati haqidagi dastlabki qarashlar Aristotelning “ Siyosat” asarida qayd etilgan. Unga ko’ra, insonning erkin yashash huquqi kishilik jamiyatining adolat va qonun ustuvorligi asosida tashkil etilishi orqali ta’minlashi lozim. Jamiyatni boshqarishda qonunlarning to’g’ri va adolatli bo’lishiga alohida e’tibor beriladi. Bu g’oyalar XVII asrga kelib rivojlandi. Jumladan, T.Gobbs asarlarida yanada takomillashtirildi. XVIII asr buyuk fransuz inqilobi davrida Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi e’lon qilinishi bilan esa, Fuqarolik jamiyati tushunchasi keng tarqala boshlandi. Chunki, jamiyatning teng huquqli a’zolari, ya’ni fuqarolar tushunchasi paydo bo’ldi, ular jamiyat va davlat manfaatlari bilan bog’langan shaxsiy manfaatlarini anglay boshladilar. Mustaqillikka erishganimizdan keyin bozor iqtisodiyotiga asoslangan mustaqil demokratik davlat barpo etish, inson manfaatlari, huquq va erkinliklari, qonun ustuvorligi hamda mamlakatimiz barcha fuqarolari uchun qonun oldida tenglik ta’minlanadigan fuqarolik jamiyatini shakllantirish strategik maqsad sifatida belgilangan. Fuqarolik jamiyati tushunchasi – kishilik jamiyatining asrlar mobaynida shakllangan tafakkur mahsuli bo‘lib inson huquqlari va erkinliklarining holati bilan belgilanadi. Fuqarolik jamiyatining poydevorini yaratish va uni amalda shakllantirish uchun avvalo u haqdagi g‘oyalar genezisini,asoslarini bilish lozim. II. Metodologiya 3 75 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Fuqarolik jamiyati, uning o'rni, ahamiyati va rivojlanish jarayoni haqida ilk qarashlar tarixan ijtimoiy fanlar, ayniqsa, falsafa, siyosatshunoslik va huquqshunoslik doirasida shakllangan. Bu masala, asosan, 18-asrning oxiri va 19-asrning boshlarida ko‘plab fikr yurituvchilar tomonidan ilgari surilgan. Fuqarolik jamiyatining dastlabki nazariy yondashuvlarini tahlil qilishda, uning metadatalogik (ya'ni, bilim va metodologik tizimga oid) aspektlariga alohida e'tibor qaratish zarur. Metadatalogik yondashuv, o‘z navbatida, bilim yaratish jarayonida kuzatilgan me'yoriy tamoyillarni, uslubiy yo‘nalishlarni, hamda ilmiy g‘oyalarning shakllanishini o‘rganadi. Shu nuqtai nazardan, fuqarolik jamiyatining ilk nazariy qarashlari, faqat ijtimoiy tuzilmalar, davlat va shaxs o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni o‘rganish emas, balki ilmiy fikrlarning qanday rivojlanib, shakllanganligini tahlil qilishni talab qiladi. XIX asrning boshlaridagi yondashuvlar Fuqarolik jamiyati tushunchasining ilk qarashlari, birinchi navbatda, G‘arbiy Yevropada, ayniqsa, Fransiyada va Angliyada mavjud bo‘lgan klassik siyosiy falsafa bilan bog‘liqdir. Jean- Jacques Rousseau (1712-1778) va John Locke (1632-1704) kabi faylasuflar fuqarolik jamiyatining asosiy prinsiplari haqida ilmiy asoslarni yaratdilar. Rousseau, "Ijtimoiy shartnoma" (1762) asarida, fuqarolik jamiyatining davlatdan farqli ravishda ijtimoiy erkinlik, tenglik va o‘zaro hurmat asosida tashkil topishini ta'kidladi.1 Rousseau uchun fuqarolik jamiyati davlatdan oldin mavjud bo‘lib, uning maqsadi umumiy xohish (general will)ni amalga oshirish edi. Locke esa, o‘z navbatida, fuqarolik jamiyatini tabiiy huquqlarni himoya qilish, shaxsiy erkinlik va mulk huquqini ta'minlash vositasi sifatida ko‘rgan. Locke fikriga ko‘ra, fuqarolar davlatga o‘z erkinliklarini berish orqali, ular o‘z huquqlarini, xususan, mulk huquqini himoya qilish uchun jamiyatda tashkil topgan tuzumga rioya qilishlari kerak edi. O‘zbekistondagi metadatalogik yondashuv O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng, fuqarolik jamiyati va uning rivojlanishiga oid nazariy qarashlar ham yangi bosqichga o‘tdi. Mustaqillikning dastlabki yillarida fuqarolik jamiyatini shakllantirish jarayoni, eng avvalo, milliy madaniyat, tarix va an'analar bilan bog‘liq bo‘ldi. 1991-yilda O‘zbekiston mustaqil bo‘lganidan so‘ng, davlat va fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlarni yangi sharoitlarda o‘rganish zarurati paydo bo‘ldi. O‘zbekiston hukumati fuqarolik jamiyatining rivojlanishiga qaratilgan bir qator islohotlarni amalga oshirdi va ilmiy tahlilga yangi yondashuvlarni kiritdi. Fuqarolik jamiyati haqid