Особенности управленческого учета в туризме и его роль в повышении эффективности

Аннотация

Ушбу мақолада туризм соҳасининг ўзига хос хусусиятлари, туризм соҳасида бошқарув ҳисобининг ўзига хос хусусиятлари ҳамда унинг самарадорликни оширишдаги роли масалалари кўриб чиқилган. Калитли сузлар: туризм, бошқарув ҳисоби, таҳлил, қарор қабул қилиш, бизнес, самара. Аннотация. В данной статье рассматриваются особенности туристической сферы, особенности управленческого учета в сфере туризма, а также его роль в повышении эффективности. Ключевые слова: туризм, управленческий учет, анализ, принятие решений, бизнес, эффективность. Annotation. This paper discusses the features of the tourism sector, the features of management accounting in the tourism sector and its role in improving efficiency. Keywords: tourism, management accounting, analysis, making decisions, business, efficiency. Туризм соҳаси Ўзбекистонда ижтимоий Биринчи гуруҳ субъектлари – туризм йўналтирилган бозор иқтисодиётини шакллан- соҳасининг моддий асосини ташкил этади. тиришда ва ушбу мақсадга эришиш учун хиз- Буларга турар жой воситаларини киритса мат кўрсатиш соҳасининг ижтимоий-иқтисо- бўлади (меҳмонхоналар, мотеллар, хостеллар, дий ролини ҳар томонлама кўтаришда устувор кемпинглар ва ҳоказо), шунингдек, ушбу гу- йўналишлардан бири бўлиб ҳисобланади. руҳга умумий овқатланиш корхоналари ҳам Узоқ вақт давомида, дам олиш соҳасида киритилади (кафе, ресторанлар ва ҳоказо). иш олиб бораётган кўпгина олимлар, иқтисо- Иккинчи гуруҳ субъектлари – туропера- диётда туризмнинг тутган ролига катта эъти- торлик ва турагентлик фаолиятини амалга бор беришмаган. Бироқ сўнгги йилларда, турли оширувчи корхоналар. йўналишдаги мутахассисларнинг манфаатлари- Учинчи гуруҳ субъектларига – ахборот- ни бирлаштиришга эришилди. Туризм мавзуси, коммуникация марказлари, реклама агентлик- борган сари кўпгина илмий журналларда, лари, автотранспорт ташкилотлари, таржимон- мақолаларда чоп этила бошланди. Бутун жаҳон лик фаолияти бўлимлари, эсдалик буюмларини туризм ташкилоти маълумотларига кўра, ишлаб чиқарувчи корхоналар ва ҳоказолар “жаҳон экспортидан олинадиган даромадлар- киради. нинг 10 % туризмга тўғри келади. Халқаро Туризм соҳасининг ўзига хослиги шунда- туризмдан олинадиган даромад ўз миқдори ки, унинг мамлакат иқтисодиётига таъсири жиҳатидан, нефт қазиб олиш ва автотранспорт туристлар талаби ва истеъмолидан келиб экспортидан кейинги учинчи ўринда тура- чиқади. Бизга маълумки, туристга товар ва ди”[1]. Туризм жаҳон хўжалигининг энг рента- хизматлар етказиб берилмайди, балки турист- белли соҳаси бўлиб ҳисобланади. истеъмолчининг ўзи хизматлар ишлаб чиқари- Туризм бизнеси тадбиркорларни турли ладиган ва истеъмол қилинадиган жойга етиб сабабларга кўра ўзига жалб этади, бу: биринчи- келади. Хизматлар учун пул тўлаб, турист дан, кичик ҳажмдаги бошланғич инвестиция- бирон-бир жойга ташриф буюришдан таассурот лар, иккинчидан, туристик хизматларга бўлган олишни хоҳлайди, шунинг учун ташриф буюра- талабнинг ортиб бораётганлиги; учинчидан, диган мамлакатлар тарихий, маданий, архи- рентабелликнинг юқори даражаси, тўртинчи- тектура, этнографик ва бошқа ресурсларга эга дан, харажатларни қоплаш муддатининг қисқа- бўлиши керак. лиги. Мамлакатимизда ҳам, туризм индустрия- Туризм индустриясида туризм субъектла- сини жадал ривожлантириш, иқтисодиётда рини учта асосий гуруҳга ажратиш мумкин: унинг роли ва улушини ошириш, туристик хиз- - туристларга жойлаштириш хизматлари- матларни диверсификация қилиш ва сифатини ни кўрсатувчи субъектлар; яхшилаш, туризм инфратузулмасини кенгайти- - туроператорлик ва турагентлик хизмат- ришга олиб келадиган ўрта муддатли истиқ- ларини кўрсатувчи субъектлар; болда Ўзбекистон Республикасида туризм - туристик хизматларини кўрсатишда ёр- соҳасини ривожлантириш концепциясига асо- дамчи ва хизмат кўрсатувчи функцияларни ба- сан, шунингдек, 2017-2021 йилларда Концеп- жарувчи субъектлар[2]. цияни амалга оширишга доир аниқ чора-тад- бирлар Дастурини ишлаб чиқиш режалашти- Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 5 116 БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИ ВА АУДИТ рилган. Мазкур вазифанинг амалга оширилиши тини яратишга қаратилганлиги туфайли барча туризм соҳасининг тезкор ривожланиши, унинг соҳалар сингари туризм соҳасида ҳам эркин иқтисодиётдаги улушининг ортиши, туристик рақобат муҳити яратилади, бу бир қанча муҳим хизматлар сифатининг ошишига олиб кела- қонуниятларни амалга оширади ва тартибга ди[3]. солади. Булар жумласига туристик инфратузил- Туризм корхоналар фаолиятида иқтисо- манинг яратилиши, уларнинг ҳудудлар бўйича дий эркинликнинг таъминланиши эркин туристлар ташрифининг ташкил қилиниши, рақобат муҳитини шакллантиради. Бу учун эса ишлаб чиқариш ва сотиш ўртасидаги мутано- туристик корхоналарда давлат буюртмаси, уни сибликни назорат қилиши кабиларни киритиш бошқаришда ва назорат қилишда давлатнинг мумкин. аралашуви камроқ бўлиши лозим. Бу борада Қуйидаги жадвалда Ўзбекистон Респуб- жуда кўп ишлар қилинмоқда. Жуда кўп тад- ликасида туристик фирма ва ташкилотлар фао- бирларни тартибга солувчи норматив хужжат- лиятининг асосий кўрсаткичлари келтирилган лар, тадбиркорлик субъектла