Вопросы совершенствования учета экологических затрат

Аннотация

The article discusses the theoretical foundations of environmental accounting, which is an integral part of accounting. The article also scientifically interpreted the problems of classification and organization of accounting for environmental costs, which are the main object of environmental accounting in business entities. Keywords: ecology, environmental protection, accounting, environmental accounting, environmental costs, social accounting, classification of environmental costs, environmental cost accounting. Кириш. Иқтисодий ривожланишнинг тушунчаси ва экологик харажатлар таснифи экологик хавфсизлигини таъминлаш ва эколо- бўйича қарашлар турлича ҳамда ягона мето- гик муҳитни яхшилаш учун хўжалик субъ- дика йўқ. ектлари - табиатдан фойдаланувчиларнинг Е.В. Морозованинг тасдиқлашича, эколо- хўжалик фаолияти атроф-муҳитга антропоген гик харажатлар компания ва табий ресурслар- таъсирини босқичма-босқич камайтириш бо- нинг ўзаро боғлиқлигидаги жараёнлар натижа- расида бутун жахонда зарурий тадбирлар сида пайдо бўлади ва кўп ҳолларда атроф му- амалга оширилмоқда. Атроф-муҳитни тартибга ҳитни муҳофаза қилиш, ресурсларни яратишни солишнинг янги тизимини жорий этишда асо- ишлаб чиқиш ва атроф муҳитга солбий таъсир сий масалалар ишлаб чиқаришни модерниза- қилишни олдини олишга қилинган сарф хара- циялаш ва диверсификациялаш; шунингдек жатларига бўлинади (Морозова, 2008). кам чиқинди чиқадиган технологияларни жо- Т.А. Деминанинг фикрича, экологик рий этишни рағбатлантириш; ишлаб чиқариш харажатлар бўлиб, табиатни муҳофаза қилиш ва истеъмол чиқиндиларини камайтириш ва фаолиятини олиб бориш учун етарли бўлган қайта ишлатиш; ишлаб чиқариш ва истеъмол барча турдаги ресурсларнинг қиймат шаклида чиқиндиларини йўқ қилишнинг экологик тоза ифодаланган табиатни мухофаза қилиш хара- усулларини ишлаб чиқиш; экологияга чиқин- жатлари ҳисобланади (Демина, 1990). диларнинг чиқишни камайишини таъминлаш- Е.Г Гусаковскаянинг қарашича, экологик дан иборат. харажатлар деганда табиатни мухофаза қилиш Юқоридаги муаммоларни ечимини топиш фаолиятини олиб бориш учун етарли бўлган учун иқтисодий ахборотлар зарур бўлади. барча турдаги ресурсларнинг қиймат шаклида Бундай ахборотлар бухгалтерия ҳисоби, шу ифодаланган табиатни мухофаза қилиш хара- жумладан экологик ҳисоб ва ҳисоботларидан жатлари тушунилади (Гусаковская, 2004). Эко- олинади. Хўжалик субъектларида экология логик харажатлар тўғрисидаги Е.Г.Гусаковская- ҳисоби молиявий ҳисобнинг миллий ва халқаро нинг қараши ҳам Т.А. Деминанинг фикрига стандартлари доирасида олиб борилади. Хўжа- жуда ўхшашдир. лик юритувчи субъектларда экологияик ҳисоб- Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 5 фев- нинг асосий объекти бўлган экологик харажат- ралдаги 54-сонли қарори билан тасдиқланган ларнинг таснифланиши ва ҳисобини ташкил “Маҳсулот (ишлар, хизматлар)ни ишлаб чиқа- этиш долзарб муаммолардан ҳисобланади. риш ва сотиш харажатларининг таркиби ҳамда Адабиётлар шарҳи. Хўжалик юритувчи молиявий натижаларни шакллантириш тарти- субъектларнинг харажатлари таркибида эколо- би тўғрисида”ги низомда ишлаб чиқариш туси- гик харажатлар алоҳида ўрин тутади. Ўрганил- даги бошқа харажатлар таркибида “Табиатни ган иқтисодий адабиётлар, илмий ишлар маз- муҳофаза қилиш мақсадларидаги фондларни муни шуни кўрсатмоқдаки, “экологик харажат” сақлаш ва улардан фойдаланиш харажатлари, Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 5 96 БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИ ВА АУДИТ шу жумладан атроф табиий муҳит ифлосланти- - тўлов муддати ўтганлиги учун пеня рилганлиги ва чиқиндилар жойлаштирилган- (Қарор, 2019). лиги учун компенсация тўловлари” (Вазирлар Е.В. Морозова “Молиявий, бошқарув, Маҳкамасининг қарори, 1999) экологик хара- солиқ, оператив ва статистик ҳисобда экологик жатлар сифатида кўрсатилган. харажатларнинг классификацияси бир хил бў- Экологик харажатларни бухгалтерия ҳи- лиши мумкин эмас, чунки ҳар хил ҳисоблари- собида акс этиришни осонлаштириш мақса- нинг мақсади ва маълумотларни қайта ишлаш дида уларни бир тизимга солиш, яъни уларни методикаси турлича” деб ҳисоблайди (Моро- классификациялаш зарур. Бу борада ҳам меъё- зова, 2008). рий ҳужжатлар ва олимларнинг илмий ишла- Юқоридагиларга асосан, биз томонимиз- рида экологик харажатларнинг таркиби турли- дан асосий эътибор молиявий ҳисоб нуқтаи ча. Жумладан, Россия Федерациясининг статис- назардан келиб чиққан ҳолда экологик хара- тик кузатиш ҳисоботининг “Табиатни муҳофаза жатлар таркиби илмий жиҳатдан ўрганилди. қилиш бўйича жорий харажатлар тўғрисида Бухгалтерия ҳисобини тўғри ташкил маълумотлар” 4-ОС шаклида экологик харажат- этишда экологик харажатлар классификация- лар таркибига қуйидагилар киритилган: сининг аҳамиятини Е.Е. Петрова ва Н.Н.Сиси- - табиатни муҳофаза қилишга мўлжал- налар қуйидагича фикрлашган: “Табиатни му- ланган асосий воситаларни сақлаш ва экспу- ҳофаза қилиш бўйича харажатларнинг класси- латация қилиш харажатлари; фикацияси табиатдан фойдаланувчиларда-кор- - ерларни яроқли ҳолга келтириш (ре- хоналарнинг табиатни муҳофаза қилиш фао- культивация) харажатлари; лияти бўйича бу