АБУ БАКР КОСОНИЙНИНГ “БАДОЪИУС САНОИЪ ФИ ТАРТИБ АШ-ШАРОИЪ” АСАРИДА ФИҚҲИЙ ҚОИДАЛАРНИ ТАРТИБЛАШДАГИ ЎЗИГА ХОС УСЛУБЛАР

Аннотация

The opinions expressed in the article are formulated in accordance with the requirements of the methodological principles and traditional methods of the Ḥanafī faith. Opinions on social welfare are observed on the basis of modern standards based on the book "Badā’i‘ al-ṣanā’i‘ fī tartīb al-sharā’i‘" written by the jurist of Samarkand, Abū Bakr al-Kāsānī, and based on the jurisprudence rules and legal arguments introduced in Central Asia in general, in particular in our Republic. Key words: Badā’i‘, Ṣanā’i, Kāsān, farḍ, wajib, sunnah, evidence, ijmāʿ, qiyās, asl, ʾUṣūl, furu', permissible, Islām, sharīʿah. Тадқиқотчи олим Фадво Абдулалим Аҳмад Ат-Тоййарий “Имом Косонийнинг “Бадоиъус Саноиъ” асарида тузатишлари” номли илмий тадқиқот ишида Абу Бакр Косонийнинг “Бадоъиус Саноиъ фи тартиб аш-шароиъ” асарида фиқҳий қоидаларни тартиблашдаги услубларидаги ўзига хосликларини очиб беришга қаратади. Қуйида Фадво Абдулалим Аҳмад Ат-Тоййарийнинг мазкур ишдаги эътиборли жиҳатлар келтирилади: “Имом Косонийнинг асаридаги овлар ва сўйиладиган ҳайвонлар китобида киритган тузатишлари Бунда тўртта матлаб бор бўлиб, биринчиси: 128 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Сув бетига қалқиб чиқиб қолган балиқни ейиш мумкин ёки мумкин эмаслигини аниқлайдиган белги. 1. Бу масаладаги низоли ўринларни таҳрир қилиш: Уламолар орасида овланган балиқни ейиш ҳалоллиги масаласида бирор ихтилоф йўқ, чунки у Моида сураси 96-оятида марҳамат қилинган: “ هِ يْ َلِإ ي َ ذِ َّلا َاللّ ْاوُ قَُّتَّاوَ امً رُ حُ مْ ُتمْ ُدُ امَ ر ِ َبلْا ُديْ صَ مْ كُ يْ َلعَ مَ َ ر ِ حُ وَ ِةرَ اَّيسَّ للِوَ مْ كُ َّل اعً اَتمَ ُهمُ اَعطَ وَ رِ حْ َبلْا ُديْ صَ مْ كُ َل لَّ حِ ُ أ . نَ ورُ شَ حْ ُتَّ “Ўзингиз ва сайёҳ (ўткинчи)лар фойдаланиши учун сизларга денгиз ови ва таоми (балиқлари) ҳалол қилинди. Бироқ, модомики, эҳромда экансиз, сизларга қуруқлик ови ҳаром қилинди. Ҳузурига қайтишларингиз аниқ бўлган Аллоҳдан қўрқингиз!”1 “Ҳанафий мазҳабимизда сув ҳайвонларидан фақат балиқни ейиш ҳалол. Фақат ҳеч бир сабабсиз ўлган (ва сув юзига тескари бўлиб чиқиб қолган) балиқни ейилмайди (“Ал- Ҳидоя”, “Ал-Ихтиёр” китоблари).”2 Жобир ибн Абдуллоҳ разияллоҳу анҳудан қилинган ҳадисда Пайғамбаримиз Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам шундай дедилар: تَ ا مَ امَ وَ ُهوُلكُ َف ُهنْ عَ رَ زَ جَ وْ َأ رُ حْ َبلْا ىَقُلَْأ امَ : م َّل سَ وَ هِ يَْلعَ ُالله ىَّلصَ ِالله لُ وسُ رَ لَ اَق : لَ اَق ِالله دِ بْ عَ نِ بْ رِ ِباجَ نْ عَ ي ِنطْ ُقرَ اَّدلاوَ هْ جَ امَ نُ بْ اوَ َدُوُ اَدُ وُبَأ ُهاوَ رَ .ُ هوُلكُ ْ أَتَّ لاَف اَفطَ وَ هِ يِف. Жобир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳу Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва салламдан ривоят қилади: “Денгиз (соҳилга) чиқариб ташлаган ёки сув пасайганда соҳилда қоладиганларини еяверинглар. Аммо унда ташқи сабабсиз ўлган ва сув юзига қалқиб чиққанини еманглар” (Абу Довуд, Ибн Можа ва Дорақутний ривояти). Бу ҳақда мазҳабимиз фуқаҳолари шундай дейишган: "لا ةفآ ريغب تام امو لکؤی ةفٓاب تام ام نإ كمسلا ةحابإ يف لصلاا لکو ی. “Балиқнинг ҳалоллигидаги асл қоида, бирор бир ташқи офат сабабли ўлган бўлса, уни ейиш жоиз бўлади. Офатсиз, ташқи сабабсиз ўлган бўлса, ейиш жоиз бўлмайди” (“Радд ал-муҳтор” китоби, 5-жуз, 248-бет.)3 Сув бетига қалқиб чиқиб қолган балиқларни ейиш борасида жумҳур олимлар ва ҳанафий мазҳаби уламолари қарашлари орасида фарқ бор. Жумҳур олимлар бундай балиқни ейиш мубоҳ дейишади. Ҳанафий мазҳаби эътиқодига кўра сув бетига қалқиб чиқиб қолган балиқни ейиш ҳаромдир. Сув бетига қалқиб чиқиб қолган балиқ масаласида Ҳанафий мазҳаби ихтилоф қилган яна бир томони балиқнинг чалқанча бўлиб қолиши ёки унинг ўлганлиги масаласидир. 1 Шайх Абдулазиз Мансур. Қурьони карим маъноларининг таржима ва тафсири. “Tafsir-books”. Тошкент – 2023. 124-бет. 2Идишни ичида ўлган балиқни ейиш мумкмнми? #ҳалол_ҳаром. Fatvo.uz. 25.08.2021.https://www.facebook.com/diniysavollar/posts/355463149643474/?locale=ms_MY https://www.facebook.com/diniysavollar?__cft__[0]=AZWElFc0oi9K6XDmJoMRuD8Y524ylOQul4ubKbr0gaxvvKotj iDfs5wsQZk82aNJeTF0u-LCbG4BIqW7C6rd4U1mto2VjDfoccDz__9ypu4C5ZctEPJGg-cI6eHE7z51- DkKVznWBlJUDrJqvypWIi4iBORjYslvksePFIVJIxtUVg&__tn__=-UC%2CP-R 3 Ўзбекистон мусулмонлари идораси Фатво маркази.FATVO.UZ. https://t.me/s/Diniysavollar?before=5475 129 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Балиқнинг чалқанча бўлиб қолишидаги биринчи ихтилоф у балиқ ўлмаган бўлиб, сув бетига чиқиб қолиши бирор ҳодиса сабабли ёки ҳаво етишмасдан димиқиб қолганлигидан бўлиши мумкин. Балиқнинг ўлганлиги сабабидан келиб чиқадиган иккинчи ихтилоф эса, унинг сув бетига қалқиб чиқиб қолган-қолмаганлигидан қатъий назар, бирор ҳодисасиз ўлмаганлигидир. Бу икки ихтилоф шу масаладаги низоларнинг асосидир. Ҳанафий мазҳаби олимлари иккита гапда ихтилоф қилган, биринчиси,маълум бўлмаган ҳодиса сабабли ўлган балиқлар сув юзасига қалқиб чиқиб қолиши ёки қалқиб чиқмаслигидан қатъий назар битта тоифага, яъни ҳалол бўлмаган (ҳаром ўлган)га тааллуқлидир. Иккинчиси, сув бетига қалқиб чиқиб қолган балиқлар бирор ҳодиса сабаблими ёки нафаси тиқилиши натижа