BAHORGI MAVSUMDA OLMANING FENOLOGIK FAZALARINI KUZATISH

Аннотация

Mazkur maqolada bahorgi mavsumda olmaning fenologik fazalarini kuzatish bo’yicha ko’plab tajribalar olib borilgan. Olmaning foydali va zararli tomonlari o’rganib chiqilgan. Bundan tashqari, olmaning kelib chiqish tarixi va rivojlanish bosqichlari o’rganilgan. Kalit so'zlar: fenologiya, olma daraxti (malus domestica), bahorda, buyraklarni uyg'otish, gullash, changlanish, meva tuxumdoni, tuxumdonlarning rivojlanishi, iqlim sharoitlari, agrotexnik tadbirlar. Olma – raʼnodoshlarga oilasiga mansub, barg toʻkuvchi yoki butalar turkumi, urugʻli meva daraxti. O'zbekistonda yovvoyi olma turlari, asosan, Toshkent viloyatidagi Bo'stonliq, Parkent, Ohangaron tumanlarining to'g'ri keladi. Mevasi pishish vaqtiga qarab, yozgi, kuzgi va qishki navlarga bo‘linadi. Olma sovuqqa beradi, yorug‘sevar namsevar, tuproq tanlamaydi, lekin unumdor tuproqlarda yuqori hosil. Uzoq yillardan keyin, O'zbekistonda pakana payvandtaglarda o'stirilgan, tez hosilga kiruvchi bog'lari, chet el navlarini ekish harakati keng yoyildi. Natijada, intensiv bog‘ usulida olma hosil bo‘lishini yetishtirishga alohida ahamiyat qilinmoqda. Intensiv bog’lar maydonini kengaytirish, samarasiz eskirgan bog’larni bosqichma- bosqich rekonstruksiya qilish va intensiv asosga o’tkazish O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-son «O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida»gi Farmonida ham alohida belgilab berilgan. Yurtimizda olmaning turli navlari yaratilgan, bu borada yetakchi muassasa Akademik M. Mirzayev nomli bog‘dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy-tadqiqot instituti hisoblanadi. Ayni paytda mamlakatimizning deyarli barcha hududlarida olmaning 31 navi yetishtiriladi. Bugungi kunda yurtimizda yetishtirilayotgan olma mahsuloti Afg‘oniston, Belorus Respublikasi, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Mongoliya, BAA, Rossiya, Tojikiston, Turkmaniston, Ukraina, Chexiya kabi mamlakatlarga eksport qilinmoqda. Fenologiya - iqlim sharoiti va yil vaqtiga bog'liq bo'lgan o'simlik va hayvonlar hayotidagi mavsumiy o'zgarishlarni o'rganadigan fan. Agronomiya va bog'dorchilik doirasida o'simliklarning fenologik fazalarini tushunish ularni etishtirishni optimallashtirish va hosildorlikni oshirishning kalitidir. Bahor mavsumida olma (Malus domestica) ning fenologik fazalarini kuzatishga alohida e'tibor qaratish lozim, chunki bu ma'lumotlar bog'bonlarga o'z vaqtida agrotexnik ishlov berish bo'yicha asosli qarorlar qabul qilishga yordam beradi. Bahorda olma daraxti bir nechta asosiy fenologik bosqichlardan o'tadi, ularning har biri o'ziga xos xususiyatlarga va talablarga ega. Kurtaklarning uyg'onishi olma daraxtining bahorgi o'sish davrining birinchi bosqichidir. Qishki uyqudan so'ng, kurtaklar barqaror ijobiy haroratning boshlanishi bilan faollasha boshlaydi. Bu davrda kurtaklarning shishishi va ularning asta-sekin ochilishi kuzatiladi. Uyg'onish vaqti mintaqaning iqlim sharoitiga, havo haroratiga va navning xususiyatlariga 65 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si bog'liq. Haroratning o'zgarishini kuzatish juda muhim, chunki to'satdan sovuq kurtaklarning rivojlanishiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Olma daraxti kurtaklari ochilgandan so'ng, daraxtda gullar paydo bo'lganda gullashni boshlaydi. Bu bosqich kelajakdagi hosilni shakllantirish uchun juda muhim, chunki muvaffaqiyatli changlatish meva sifatiga bevosita bog'liq. Rossiyaning markaziy qismida olma daraxtlari odatda may oyining oxirida yoki iyun oyining boshida gullashni boshlaydi, ammo vaqt ob-havo sharoiti va xilma-xilligiga qarab farq qilishi mumkin. Shuni hisobga olish kerakki, gullash har qanday joyda bir necha kundan ikki haftagacha davom etishi mumkin va asalarilar kabi changlatuvchilarni faol jalb qilishni talab qiladi. Gullashdan keyin changlatish boshlanadi, bu olma daraxtining xilma-xilligiga qarab o'zaro changlanish yoki o'z-o'zini changlatish bo'lishi mumkin. O'zaro changlatish afzalroqdir, chunki u yuqori sifatli meva berish ehtimolini oshiradi. Changlanish gulchang tashuvchilar - asosan gullarga tashrif buyuradigan hasharotlar tufayli sodir bo'ladi. Muvaffaqiyatli changlatishdan so'ng, gullar kichik tuxumdonlarga aylanganda meva o'sishi jarayoni boshlanadi. Ushbu bosqichda o'simliklarni tuxumdonlarning rivojlanishi uchun zarur shart- sharoitlar bilan ta'minlash, masalan, optimal sug'orish va zararkunandalardan himoya qilish muhimdir. Meva hosil bo'lgandan keyin ularning faol rivojlanishi boshlanadi. Tuxumdonlar kattalashib boradi va bu vaqt o'simliklarning holatiga alohida e'tibor berishni talab qiladi. Muntazam monitoring meva rivojlanishiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin bo'lgan kasalliklar yoki zararkunandalar kabi muammolarni o'z vaqtida aniqlash va bartaraf etish imkonini beradi. Bu bosqich zarur agrotexnik tadbirlarni, masalan, o'g'itlash va kesish uchun ham muhimdir. Bahor mavsumida olma fenologik fazalarini kuzatish mevali bog'larni muvaffaqiyatli boshqarishning asosiy jihati hisob