ИРРИГАЦИЯ КАНАЛЛАРДА СУВДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ САМАРАДОРЛИГИНИ ВА ИШОНЧЛИЛИГИНИ ҲОЛАТЛАРИ

Аннотация

Ушбу мақолада давлатлараро сув таъминоти учун хизмат қиладиган Катта Наманган каналидан сув ресурсларидан фойдаланишнинг ҳолатлари тадқиқ этилган. Ушбу каналнинг гидравлик параметрлари ва сув таъминоти ҳолатлари ўрганилган. Катта Наманган канали Норин дарёсидаги Учқўрғон ГЭС нинг юқори бьефидан бошланади. Канал 1970-1979 йилларда қурилган (Наманган шаҳригача бўлган 54 км узунликдаги биринчи навбати 1976 йилда қуриб фойдаланишга топширилган). Каналнинг узунлиги 126,6 км, максимал сув ўтказиш қобилияти 62 м3/с га тенг. Канал Ўзбекистон ва Қирғизистондаги 50 минг гектар майдонларни суғориш учун мўлжалланган. Катта Наманган канали (КНК), Наманган вилоятининг шимолий қисмида жойлашган, унинг трассаси Шимолий Фарғона Магистрал канали (ШФМК) дан шимолий ғарб томондан 3-5 км масофада Норин дарёсининг ўнг қирғоғи бўйлаб, Наманган вилоятининг адирли ҳудудлари чегараларидан ўтган. Каналнинг кўндаланг қирқим юзасининг сув сатҳи бўйлаб эни 17,0 м дан 27,0 м гача, туби бўйлаб эни 8,0-9,0 метрни ташкил этади. Ён қисми қияликлари сув ости қисмида m = 2,0 бўлиб, сув усти қисмида m = 1,0 чуқур бўлмаган жойларида эса m = 0,75. Канал нишаблиги i = 0,00015 га тенг. КНК нинг Ўзбекистон ҳудудидан ўтувчи қисми – 112,9 км, унинг сув ўтказиш қобилияти 61,9 м³/с га тенг. Каналга бириктирилган умумий суғориладиган ер майдони 50,0 минг га, шундан 6,0 минг гектари Қирғизистон Республикаси ҳудудида жойлашган. Каналнинг қурилиши икки навбатда амалга оширилган: биринчи навбати – бош иншоотдан Наманган шаҳригача бўлган 62,4 км қисми, иккинчи навбати – Чуст тумани Ғовасой дарёсигача бўлган 64,2 км қисмидир. Каналнинг бош иншоотини жойлашуви 1-расмда кўрсатилган. Катта Наманган канали қурилишининг иккинчи навбати каналнинг ПК 624 даги Наманган насос станциясининг босимли ҳовузидан бошланади. Каналнинг иккинчи навбати 1978 йилда фойдаланишга топширилган. Катта Наманган каналидаги йирик “Наманган” насос станциясининг сув чиқариш қобилияти 40 м3/с га, сувни кўтариш баландлиги 76 м га тенг. Белгиланган қуввати 64,0 минг МВт, 52В-11 туридаги электр насосларидан 8 таси ўрнатилган. 23 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Ҳар бир агрегатнинг сув чиқариш қобилияти 6,3 м3/с. Босимли пўлат қувурлар иккита шохобчадан иборат бўлиб ҳар бирининг диаметри 2,8 м ва умумий узунлиги 478 м га тенг. Катта Наманган каналининг ПК 422 дан ПК 438 гача бўлган қисмида каналнинг тўлиқ қирқими 1,6 км узунликдаги монолит темир-бетон билан мустаҳкамланган, шунингдек, кўтармали ва ярим кўтармали қисмларида ҳам фильтрацияни камайтириш учун 59,5 км лик қисми бетонлаштирилган. КНК иншоотлар мажмуаси хизмат кўрсатиладиган майдони бўйича (100 минг гектаргача) КМК 2.06.02-97 га мувофиқ III синфга киритилган, мазкур декларациянинг 3.1-бандига мувофиқ эҳтимолий баллари йиғиндиси бўйича эса I синфга (энг паст) киритилган. Канални лойиҳалаштириш ва барпо этиш жараёнида иншоотлар III синфга киритилган, магистрал каналда 546 дона иншоотлар мавжуд. Ҳозирги вақтда КНК га бириктирилган майдон 40,6 минг га ни ташкил этиб, улардан Ўзбекистон ҳудудида 34,6 га лик қисми жойлашгандир (2- расм).Магистрал канал бешта бўлимлардан иборат, каналнинг бош иншооти Норин дарёсидаги Учқўрғон ГЭС таркибидаги иншоот ҳисобланиб, у билан ягона гидротехника мажмуасини ташкил этади. Каналнинг ПК0+00 - ПК 120 участкаси Қирғизистон Республикаси Оқсув туман сув хўжалиги ташкилоти балансида. “Ўзсувлойиҳа” институтининг “Наманган вилоятидаги Сирдарё дарёсининг ўнг қирғоғи ҳудудларида сел оқимларига қарши курашиш ва суғоришни ривожлантириш бўйича дастури” лойиҳаси ишлаб чиқилган ва амалга оширилган. Ушбу дастурга кўра, худуд табиий–иқлим шароитлари қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини ривожлантириш ва қулай экологик муҳитни шакллантириш борасида катта потенциалга эга бўлсада ер майдонларидан фойдаланиш коэффициенти атиги 27 % ни ташкил этади. ЎзГИП” институти томонидан ишлаб 24 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si чиқилган ва Сирдарё дарёсининг сув ресурсларидан фойдаланишнинг ҳисобга олинган схемасига кўра Катта Наманган каналининг максимал сув сарфи 61,2 м³/с ни ташкил этади. Ушбу схемалар асосида, Ўзбекистон ва Қирғизистон Республикалар ўртасида Катта наманган канали сув ресурслари давлатлараро келишувга асосан амалга оширилади. Ўзбекистон ва Қирғизистон Республикалар ўртасида Катта Наманган канали сув ресурсларини тақсимланиши 4-расмда келтирилган. Канал трассаси ўзига хос мураккаб рельефдан ўтади, чуқур жойлардан 54,8 км, кўтарма жойлардан 23,2 км, ярим чуқур жойлардан 26,4 км ва тоғ ён бағридан ўтадиган қисми узунлиги 42,2 км ни ташкил этади (2-расм). Каналдаги сув сатҳи ҳолати чап қирғоқ томонида жойлашган ерларни суғорилишини таъминлашга қаратилган бўлсада, ўнг томонида жойлашган ер майдонлари эса насос станциялари ёрдамида суғорилиши амалга оширилади. Магистрал каналда 546 та гидротехника иншооти мавжуд бўлиб, шундан 74 та насос қурилмалари, 66 та дюкер, 73 акведук ва ҳ.к. Сув олиш – Шимолий Фарғона магистрал каналидан (ШФМК) 10,