MUZIKA SABAǴIN OQITIWDIŃ KÓRSETPELILIK PRINCIPI

Аннотация

In this article, the demonstrative principle of teaching music lessons is discussed about the actual tasks of modern school music education. Key words: music, choral music, music, music, vocal, chorus, sound, art. ПРИНЦИП ОБУЧЕНИЯ НА УРОКЕ МУЗЫКИ Аннотация. В данной статье демонстративный принцип преподавания уроков музыки рассматривается об актуальных задачах современного школьного музыкального образования. Ключевые слова: музыка, хоровая музыка, музыка, музыка, вокал, хор, звук, искусство. Muzıka sabaǵında muzıkanıń ózi-ózine kórgizbe qural bolıp esaplanadı. Muzıka kóz benen emes, qulaq penen qabıl etedi. Mısalı, nama shertkende yamasa qosıq aytqanda, nama hám sózi qulaq penen tıńlap «kórip» qabıllanadı. Muzıka tıńlawda hám shıǵarmanı talqılawda saz kórgizbe sıpatında shertip «kórsetiledi»[11]. Muzıka sabaqlarında muzıka tárbiyasınıń wazıypaları. Muzıka sabaqlarında oqıtıw tómendegishe bolıwı kerek: 1. Úyretiw; 2. Rawajlandırıw; 3. Tárbiyalaw. Oqıtıw momenti muzıka táliminiń maqseti, usılları hám principlerın óz ishine aladı. Bul shıǵarmanı úyreniwden maqsetti ashıp beriw, oqıwshılarǵa jetkiziw, kórkem túsin ashıp beriwge mólsherlengen. Onıń ushın oqıtıwshı ulıwma pedagogikalıq hám menshikli metodlardan, muzıka tálimi principlerınen paydalanadı. Sabaqta rawajlanıw momenti tómendegishe ataladı a) Muzıka shıǵarması mısalında vokal hám xor sheberligin (dem alıw, dawıstı biliw, dawıs shıǵarıw, úzliksiz aytıw texnikası, tildi burıw hám taǵı basqa) rawajlandırıw; b) Muzıka shıǵarmasın tıńlaw hám esitiw qábiletin rawajlandırıw; c) Balanıń xarakterindegi sezimli tárepti keńeytiw hám rawajlandırıw, onı mehriban hám bayqaǵısh qılıw; d) Uqıp, improvizatsiya, balalar saz ásbaplarında shertiw, muzıkaǵa ritmik háreket qılıw qábiletin rawajlandırıwǵa járdem beriw. Oqıtıwshınıń shertkendegi qol háreketi, dirijerlıǵı, bet-júz kelbeti, taxtaǵa ilingen qosıq plakatı, shınıǵıw jazıwı, bular kórgizbe qurallar. Biraq bular muzıka kórgizbeligine járdemshi ekinshi dárejeli qurallar. Sebebi kózi kórmeytuǵın soqır adam qabıl etedi, al esitpeytuǵın adam muzıkanı kóz benen kórse de qabıl ete almaydı. Degen menen baslawısh (klass) atlamlarda qosıq mazmunına baylanıslı kartinalar shıǵarmanıń kórkem mazmunın anıq kóz aldına keltirip qabıl 7 67 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ etiwge járdem beredi. Ásirese, taxtaǵa seslerdiń grafik sızıqlar menen kórsetiliwi, klaviatura arqalı muzıka seslerin shertip kórsetiwi dáslepki qabıllaw tájiriybelerin toplaydı. Orta atlamda bolsa, nota jazıwları (konkret) anıq hám absalyut sistemaǵa ótedi. Kórgizbe lentalı kasetalar, komp’yuterler. (Aralıqtan oqıtıw) televidenie arqalı kórgizbeli oqıtıw quralları paydalanıladı. Bul princip tiykarǵı baǵdarlamalardan (programma) oqıw materialın tańlawda, sabaq mazmunın dúziw ushın qollanıladı. Bunda hár bir atlamnıń ulıwma bilim hám tájiriybeleri esapqa alınıwı shárt. Soǵan tiykarlana otırıp jıllıq kalendar joba dúziw ushın shıǵarmalardı erkin tańlaw imkaniyatı beriledi. Usı táreplerinende muzıka sabaǵı basqa sabaqlardan ózgeshelikke iye. Bunda qosıq tıńlaw ushın namalar, vokal-xor shınıǵıwları, muzıka sawatı materialları, shıǵarmaǵa talqı jasaw ushın terminler hám nama dóretiwshiler haqqında fakt hám dáliller, turmıstan mısallar menen balalardıń bilim, tájiriybelerine sáykes joba dúziledi. Eger baslawısh atlamlarda muzıka sabaǵın qániyge oqıtıwshı alıp barmaǵan bolsa, baǵdarlamanı ózlestiriwi bir tamanlama, olda bolsa, tek qosıq úyreniw menen sheklenip qaladı. Demek, balalardıń bilim dárejesi arqada qalǵan bolıp sonıń nátiyjesinde olar mısalı V- atlam materialların ózlestiriwde qıynaladı. Bunday jaǵdayda oqıtıwshı baslanǵısh atlam oqıw materiallarınıń eń tiykarǵı hám zárúr bólimlerin oqıw jılınıń birinshi bóliminde tezlestirip oqıtıw usılı menen oqıtıp alıp, soń V-atlam materialın ótiwdi baslaydı. Ulıwma alǵanda bul didaktik princip barlıq (klass) atlamlarda sabaqqa tayarlıq kóriw processi hám onı sabaqta alıp barıw dáwirinde keń qollanıp barıladı, egerde baslawıshtan sońǵı orta klasslarda qániyge emes oqıtıwshılar muzıka sabaǵın oqıtsa onda ulıwma xalqımızdıń milliy mádeniyatınıń rawajlanıwına tosqınlıq jasaǵan bolamız. Sebebi V-VI klass oqıwshılarınıń óspirimlik dáwiri baslanıp tábiyat hám turmıs nızamlarına qızıǵadı. Organizmde ózgerisler payda bolıp, boydıń ósiwi, tez sharshaw nátiyjesinde olar ózlerin úlken adam etip kórsetiwge, ómirde óz orınların belgilewge urınadı. Bunı esapqa almaǵan oqıtıwshı ayırım oqıwshılar menen túsinispey qalıwı múmkin. VI-VII atlamda balalarda mutaciya (dawıstıń ózgeriwi) dáwiri baslanadı. Ásirese, er balalarda dawıs (registri) aralıǵı bir oktava tómeneyip juwanlasadı. (qız balalarda dawıs ózgeriwi jeńil ótedi.) Nátiyjede er balalar qosıq aytqanda sazǵa túse almay qıynaladı, joqarı notalardı kúshenip aytadı. Bul dáwirde balalarda tamaq, dawıs perdesi baylanısları qızaradı. Dawıslardıń imkaniyatına qarap ayttırıw, hátteki mutaciya kú