ТАДБИРКОР ШАХС ҲУҚУҚИЙ МАДАНИЯТИНИ ЮКСАЛТИРИШНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ

Аннотация

The article states that the liberal democratic reforms being implemented in Uzbekistan, which are being updated, serve as a solid basis for strengthening and enhancing the legal culture of entrepreneurship, in particular the entrepreneur, and its specific features. Key words: entrepreneur, intellectual activity, free movement, social, economic, cultural, political and legal spheres, transformation, legal culture, freedom of speech and belief. Таҳлилларимизга таяниб айтиш мумкинки, интеллектуал фаолият, эркин ҳаракат тадбиркор шахсига хос хусусиятлардандир. Тадбиркор шахс тушунчаси суверенитетимиз даврида жамият трансформациясининг ижтимоий, иқтисодий, маданий, сиёсий ва ҳуқуқий соҳаларига алоқадор муаммоларга ўз фаолияти давомида эркин муносабат билдириши билан изоҳланади. Турли миллий ва оммавий таъриф ва тавсиф, фазилатлар тадбиркор шахс профессионал фаолиятига таъсир ўтказади. Яъни юқоридагиларни ўзида мужассамлаштирган шахсни - тадбиркор деб аташимизга асос бўлади. Тадбиркор шахс ҳуқуқий маданиятини юксалтиришда мазкур ҳолат муҳим аҳамият касб этади. Хусусан, Конституциямизнинг 29-моддасида: “Ҳар ким фикрлаш, сўз ва эътиқод эркинлиги ҳуқуқига эга. Ҳар ким ўзи истаган ахборотни излаш, олиш ва уни тарқатиш ҳуқуқига эга, амалдаги конституциявий тузумга қарши қаратилган ахборот ва қонун билан белгиланган бошқа чеклашлар бундан мустаснодир. Фикр юритиш ва уни ифодалаш эркинлиги фақат давлат сири ва бошқа сирларга тааллуқли бўлган тақдирдагина қонун билан чекланиши мумкин” [1] лиги эътироф этилган. Ҳар кимнинг ўз фикрини эркин ифода қилиш ҳуқуқи ўз ичига изланиш эркинлиги, ҳар қандай ахборотни олиш, тарқатиш, ёзма ёки нашр шаклида ёхуд бадиий шаклда ифодалаш эркинлигини амалга ошириш имконини беради. 41 Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясининг 19-моддасида: “Ҳар бир инсон эътиқод эркинлиги ва буларни эркин ифодалаш ҳуқуқига эга: ушбу ҳуқуқ ҳеч бир тўсиқсиз ўз эътиқодига амал қилиш эркинлигини ҳамда ахборот ва ғояларни ҳар қандай воситалар билан, давлат чегараларидан қатъи назар, излаш, олиш ва тарқатиш эркинлигини ўз ичига олади” [2] дейилади. Бу моддада ушбу ҳуқуқлардан фойдаланиш билан бирга, шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, унда маълум бурч ва жавобгарлик ҳам мавжуд. У, ўз навбатида, айрим чеклашларни ҳам талаб қилади: а) бошқа шахслар ҳуқуқи ва обрўсини ҳурмат қилиш; б) давлат хавфсизлиги, жамоат тартиби, аҳоли соғлиғи ва қадриятларини ҳимоя қилиш. Шундай қилиб, шахсий ҳуқуққа тегишли қабул қилинган конституциявий меъёрларимиз инсон ҳуқуқлари соҳасидаги халқаро-ҳуқуқий андозаларга тўла мос келади. Бош қомусимизнинг “IX-бобида тадбиркор шахснинг ижтимоий - иқтисодий ҳуқуқлари алоҳида белгилаб берилган. Асосий қонуннинг 36-38-моддалари бевосита шахснинг иқтисодий ҳуқуқларига бағишланган. Жумладан, Конституциянинг 36- моддасига мувофиқ, “Ҳар бир шахс мулкдор бўлишга ҳақли. Банкка қўйилган омонатлар сир тутилиши ва мерос ҳуқуқи қонун билан кафолатланади” [3] дейилган. Мазкур норманинг қонун йўли билан мустаҳкамланиши тадбиркорлик фаолиятини ривожлантиришга кенг йўл очиб беради. Конституциямизнинг асосий принципларидан келиб чиқиб, инновацион, рақамли ва яшил иқтисодиётимизнинг иқтисодий негизини мулкчиликнинг ранг-баранглиги ҳамда ҳуқуқий кафолати эканлигини ангаш мумкин. Ўзбекистоннинг янги тараққиёт босқичида иқтисодиётни янада либераллаштириш жараёнида мулк даҳлсизлиги ва турли шакллар интерпретацияси мустаҳкамланмоқда. Бу жараён ривожланган мамлакатларда тартибга солингани каби давлатимизда ҳам ўрта синф - мулкдорларни ошиб боришига олиб келмоқда. Таъкидлаш жозки, иқтисодиётимизни модернизация қилиш жараёнида Марказий Осиё минтақасидаги қўшни давлатларимизга нисбатан Ўзбекистонда тинч ҳаёт, ижтимоий ва иқтисодий барқарорлик ҳукм суриши, тадбиркорликнинг турли шакллари эмин-эркин фаолият юритишларини кафолати сифатида давлат томонидан уларни қўллаб- қувватлаш ҳамда рағбатлантириш тизимининг меъёрий - ҳуқуқий асослари яратиди. Ўзбекистоннинг тарихий тажрибага эгалиги ўз навбатида Республикамизда мулкдорлар синфининг тез суръатлар билан шаклланишига ҳамда ривожланишига катта туртки бўлмоқда. “Мулкдор - мулк субъекти, мулк объектига нисбатан эгалик, фойдаланиш, тасарруф этиш ҳуқуқий тамойиллари асосида мустаҳкамланган ҳуқуқларга эга бўлган жисмоний ёки юридик шахс” [4] деб эътироф этилган. Ривожланган мамлакатлар тажрибасидан маълумки, мулкдорлар синфини шакллантиришнинг энг оммавий усулларидан бири кичик ва хусусий корхоналар ташкил этишдир. Республикамизда изчил амалга оширилаётган туб иқтисодий ислоҳотларда мулк ва мулкчиликни ҳуқуқий кафолатлаш масаласи марказий ўринни эгаллайди. Мамлакатимизда фуқароларнинг шахсий ҳуқуқ, мажбурият ва эркинликлари кафолатловчи тизими негизини Ўзбекистон Республикаси Коституцияси билан бир қаторда, Фуқаролик Кодексимизнинг махсус ҳуқуқий нормалари ҳамда институтларини келтиришимиз мумкин. 42 Парламентимиз томонидан 1995 йил 29 августда ушбу Кодекснинг иккинчи қисми тасдиқланди ва 1997 йил 1 мартдан бошлаб кучга киритиш ҳақида қарор қабул қилинди. Кодекснинг 1-моддасиданоқ