ОБЕСПЕЧЕНИЯ РИТМИЧНОСТИ ФОРМИРОВАНИЯ СТРУКТУРЫ МАЛОГО БИЗНЕСА В ОТРАСЛЯХ ЭКОНОМИКИ СТРАНЫ

Аннотация

This article examines sectors of the economy, goals, directions and objects of industry policy, measures to regulate the processes of industry specialization of small businesses, criteria for economic liberalization and economic freedom, indicators characterizing economic freedom in developing countries based on a free economy. The change in business activity of entrepreneurs by the mechanism of state regulation, the mechanism “Territory + industry map of small business activity” is highlighted. Keywords: small business, specialization, networking, competition, business substitution, investment, efficiency. 481 III SON - MART, 2024 481-492 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart www.e-itt.uz Кириш. Ўзбекистонда иқтисодиётнинг барқарор ривожланишини таъминлашда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликдан янада кенгроқ фойдаланиш муҳим ҳисобланади. Бунинг учун кичик бизнес корхоналарининг фаолиятини тармоқ бўйича ихтисослашувини тартибга солиш мақсадга мувофиқ. Ушбу жараёнларнинг бир маромда ва изчил амалга оширилиши ҳамда амалга оширилган таркибий силжишлар таъсири оқибатида мамлакат иқтисодиётида таркибий номутаносибликлар келиб чиқмаслиги учун давлат тармоқ сиёсатини самарали йўлга қўйиши лозим. Тармоқ сиёсати – бу иқтисодиёт тармоқларини ривожлантиришнинг хусусий бизнес билан биргаликда бошқариш, секторлар ўртасидаги молиявий ресурсларни тақсимлаш, тартибга солишнинг маъмурий, меъёрий ва молиявий дастакларидан фойдаланиш устидан назорат функцияларини бажаришга йўналтирилган давлат ижтимоий-иқтисодий сиёсатининг кичик тизими. Тармоқ сиёсатининг мақсадлари қуйидаги мезон ва йўналишлардан келиб чиққан ҳолда белгиланиши мумкин: 1) алоҳида тармоқ ёки фаолият тури; 2) тармоқнинг жаҳон, ички ва минтақа бозорларида тутган ўрни: а) ишлаб чиқариш ҳажми, улуши; б) маҳсулот сифати ва рақобатбардошлиги; 3) асбоб-ускуналарнинг эскириши; 4) маҳсулот ва хизматлар ассортименти; 5) тармоқ корхоналари самарадорлиги; 6) тармоқнинг ҳаётий цикли босқичи. Шундай қилиб, таркибий сиёсатнинг мақсадлари бўлиб қуйидагилар ҳисобланиши мумкин: 1) тармоқлар ҳолатини барқарорлаштириш ва мустаҳкамлаш; 2) тармоқнинг ўсишини таъминлаш; 3) модернизациялаш; 4) тармоқ маҳсулот ва хизматлари рақобатбардошлигини ошириш; 5) тармоқ корхоналарини қайта тузиш ва реструктуризациялаш; 6) тармоқ корхоналари самарадорлигини ошириш; 7) тармоқ ўсиш суръатларини секинлаштириш (ишлаб чиқариш ортиқчалиги, иқтисодиётнинг “қизиб кетиши” ҳолатида); 8) ишлаб чиқариш фаоллигини чеклаш (тармоқ ҳаётий циклининг тугалланиш босқичида, рақобат курашида мағлуб бўлганда). Функционал жиҳатдан тармоқ сиёсати иқтисодий тизимнинг пул-кредит, солиқ- бюджет, валюта, антимонопол, инфратузилма, конъюнктура, инвестиция, ижтимоий, экологик ва бошқа бошқарувнинг бошқа кичик тизимлари томонидан қамраб олинмаган соҳаларига таъсир кўрсатади. Тармоқ сиёсатини амалга оширишда иқтисодиёт тузилмаси орқали мазкур йўналишларни такомиллаштириш рўй беради. Тармоқ сиёсатининг объектлари бўлиб қуйидагилар ҳисобланади: 1) иқтисодий фаолият турлари; 2) тармоқлар; ҳудудий-тармоқ комплекслари, тармоқлараро комплекслар; 3) корхоналар. Тармоқ сиёсатининг субъектлари бўлиб қуйидагилар майдонга тушади: 1) давлат; 2) тармоқ бизнеси; 3) илмий институтлар. Адабиётлар шарҳи. Раи зберг, Лозовскии , Стародубцевалар (1998) ихтисослашув тушунчасига фаолиятнинг тор доирадаги товарлар ишлаб чиқаришга и у налтирилганлиги сифатида е ндашиб, компания асосии фаолиятининг маҳсулот, товарлар ва хизматнинг тор доирасини ишлаб чиқаришга и у налтирилганлиги деб таъриф берганлар. Ю.Пиньковецкая кичик тадбиркорлик субъектлари учун хусусиятли бу лган асосии фаолият турларини ку риб чиқади. Таъкидлаш жоизки, кичик тадбиркорликнинг амал қилиш хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, кичик корхона ва тадбиркорлар алоҳида фаолият турларига ихтисослашадилар. Хусусан, қаи та ишловчи тармоқларда озиқ-овқат маҳсулотлари, металл буюмлар, е ғоч буюмлар, резина ва пластмасса буюмлари таи е рлаш, полиграфия фаолияти, шунингдек, ту қимачилик ва тикувчилик буюмлари бозорлари устуворлик қилади. 482 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart www.e-itt.uz Давлатнинг тармоқ сиёсати минтақа иқтисодиётини ташкил этувчи тармоқларни ривожлантиришни рағбатлантиришга йўналтирилган бўлиши лозим, унинг устувор вазифаси бўлиб минтақанинг бозор негизида ихтисослашган тармоқларидаги таркибий силжишларни сезиларли равишда жадаллаштириш ҳисобланади (Антонюк, Капкаева, 2010). Турли иқтисодий тизимлар тармоқ тузилмасининг ихтисослашуви тармоқларнинг солиштирма салмоғи сингари кўрсаткичи орқали намоён бўлади. Айни пайтда вақт ўтиши билан иқтисодиётнинг тармоқ тузилмасида тармоқлар солиштирма салмоғининг ўзгариши тармоқларнинг таркибий силжишларидан дарак беради. Таркибий силжишнинг ўзгариш йўналиши нуқтаи назаридан ижобий ва салбий таркибий силжишлар фарқланади. Тармоқ таркибий силжишларини баҳолаш учун кўрсаткичларнинг икки тизимидан фойдаланилади: 1) тармоқлар солиштирма салмоқлари ўртасидаги тафовутни намоён этувчи мутлақ кўрсаткичлар (солиштирма сал