ПРАВОВЫЕ АСПЕКТЫ БАНКОВСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ В БОРЬБЕ ПРОТИВ ЛЕГАЛИЗАЦИИ ДОХОДОВ, ПОЛУЧЕННЫХ ОТ ПРЕСТУПНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ

Аннотация

In our country, improving and researching the activities of banks in the fight against the legalization of criminal income is an urgent issue. This article examines the theoretical, economic and legal aspects of the legalization of criminally obtained income through the banking system. Keywords: money laundering, banking system, financial transactions, banking services, internal control system, internal control rules. III SON - MART, 2024 391-339981 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart www.e-itt.uz Кириш. Замонавий шароитда ноқонуний даромадларни қонунийлаштиришнинг асосий каналларидан бири сифатида банк тизими гавдаланади. Банк тизимларидан жиноий йўллар билан олинган даромадларни легаллаштириш, каби ноқонуний мақсадларда фойдаланишнинг асосий омили бўлиб банклар томонидан кўрсатилаётган молиявий воситачилик хизматларининг кўламининг кенглиги ва операцияларнинг ҳажмининг катталиги билан асосланади. Бугунги кунда жаҳонда рақамли иқтисодиётнинг ривожланиши блокчейн технологияларига асосланган криптовалюталардан фойдаланиш амалиётининг ортиши, хуфиёна иқтисодиёт орқали олинган жиноий йўллар билан олинган даромадлар, турли молиявий ресурсларни замонавий виртуал технологиялар ёрдамида пул айланмасига жалб қилиниши жараёнлари кучайганлиги кузатилмоқда. Мамлакатнинг миллий хавфсизлигига пул ювиш билан боғлиқ жиноятлар катта таҳдид солади. Жиноятчилик даражасининг юқорилиги мамлакатнинг халқаро майдондаги обрўсига салбий таъсир кўрсатади. Жиноятчилик даражасининг ошиши давлатнинг ушбу ҳодисага қарши курашиш заруратини ошириб, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларини молиялаштириш харажатларини кўпайтиришга олиб келади, бу эса ўз навбатида давлат томонидан молиялаштириладиган бошқа соҳаларга салбий таъсир кўрсатади. Давлат инвестиция лойиҳаларини тўғри қўллаб-қувватлашни тўхтатади, бу ялпи ички маҳсулот ўсишининг секинлашишига, бюджет тақчиллигига таъсир қилади, иқтисодий вазиятни нотўғри баҳолаш туфайли бюджет ва пул-кредит сиёсатидаги хатолар юзага келиши эхтимолини оширади. Шунинг учун ҳам пул ювиш, ҳатто бир давлатнинг миллий иқтисодиёти доирасида содир этилган бўлса ҳам, халқаро жиноят ҳисобланади. Шундай қилиб, банк тизимини жиноятдан олинган даромадларни легаллаштириш жараёнига жалб қилиш хавфини камайтириш учун комплекс ёндашув талаб этилади. Тегишли текширувдан ўтмаган ва ишончсиз мижозни қабул қиладиган ёки унга хизмат кўрсатадиган ҳар қандай ташкилот жиноий схемага қўшилиб қолади ва бу билан қонунга мувофиқ фаолият юритаётган мижозларнинг чиқиб кетиши каби салбий оқибатларга олиб келади. Шуни таъкидлаш жоизки, ҳозирги кунда жиноий йўллар билан олинган пулларни «ювиш» фаолияти билан боғлиқ жиноий схемаларнинг мунтазам равишда мураккаблашиб бораётганлиги, ноқонуний операцияларни амалга ошириш ҳолатлари кўпайиши банкларнинг нуфузига ва жиддий иқтисодий йўқотишларига сабаб бўлиши мумкин. Фикримизнинг тасдиғи сифатида, республикамизда мустақилликликнинг дастлабки йилларида тижорат банкларида жиноий йўл билан олинган даромадларни легалаштиришга қарши курашиш тизимини тўғри ва самарали назоратини ташкил эта олмаганлиги сабабли бир нечта тижорат банкларининг лицензиялари бекор қилинганлигини эслатиб ўтиш мумкин. Адабиётлар шарҳи. Жиноий йўл орқали олинган даромадларни легаллаштиришга қарши курашиш муаммолари иқтисодчи ва ҳуқуқшуносларнинг доимий диққат марказида бўлиб улар томонидан кўплаб тадқиқотлар олиб борилган. Ушбу соҳадаги энг муҳим илмий ишлар қаторида Г.С.Беккер, М.К.Беляев, О.И.Лаврушинларнинг илмий ишлари ни мисол қилишимиз мумкин. Улар томонидан «жиноий йўл орқали олинган даромадларни «ювиш» атамаси илмий амалиётга жорий этилган. Россиялик иқтисодчи Бекряшев (2002) Пул маблағларини «ювиш» бўйича уч фазали модельини ишлаб чиққан, у бўлиниш, интеграция ва тақсимлаш босқичларини ўз ичига олади. Иқтисодчининг фикрича, бўлиниш (layering) ноқонуний йўл билан 392 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart www.e-itt.uz олинган даромадларнинг келиб чиқиш манбаларини яшириш мақсадида бир қатор чалкаш молиявий транзакцияларни олиб бориш орқали ушбу даромадларни уларнинг манбаларидан ажратишни ўзида намоён этади. Интеграция (integration) – легаллаштиришнинг якуний босқичи бўлиб, у жиноий шахслар ўз хўжалик фаолиятида фойдаланишни режалаштирган жиноий йўл орқали олинган сармояларга қонуний мақом беришга қаратилган. Тақсимлаш босқичи пул маблағларини ювишнинг учинчи фазасидан кейин жиноий йўл орқали олинган пул маблағлари гўё келиб чиқиши қонуний бўлган иқтисодиётга қайта юборилиши билан тушунтирилади. Республикамизда иқтисодчи олимлари ва изланувчилари томонидан мазкур тадқиқот мавзусининг баъзи жиҳатлари иқтисодий хавфсизлик нуқтаи назаридан тадқиқ этилган. Хусусан, Каримов, Исроилов, Хотамов, Исломов(2018), Абдулқосимов (2018), Ортиқова (2010) ва бошқаларнинг илмий изланишлари ва адабиётларида ушбу масала ўрганилган. Ўзбекистонлиқ иқтисодчи олим Мирхаётов (2020) бу борада олиб борган тадқиқиотларида «Ноқонуний даромадларни легаллаштириш «ювиш» тушунчасини қуйидагича талқин қилади. Унинг фикрича, Пуол юв