ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ РАСЧЕТА И АНАЛИЗА АКЦИЗНОГО НАЛОГА

Аннотация

Excise tax plays a decisive role in fiscal policy, influencing consumption patterns, market behavior and income generation. In the article, the economic basis of excise tax, the methodology of their calculation and the analytical basis of assessing their impact on various interested parties and the economy as a whole were considered and conclusions were drawn. Keywords: tax, fiscal, excise, environment, tobacco, alcohol Кириш. Акциз солиғи солиқ сиёсатининг муҳим таркибий қисми бўлиб, даромад олишдан тортиб бозорни тартибга солиш ва аҳоли саломатлигини мустаҳкамлашгача бўлган турли мақсадларга хизмат қилади. Улар кўпинча бозордаги зарарли маҳсулотларни истеъмол қилишни тўхтатиш ёки давлат дастурларини молиялаштириш мақсадида муайян товарлар ёки фаолият учун ундирилади. III SON - MART, 2024 270-227707 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart www.e-itt.uz Акциз солиғини ҳисоблаш ва таҳлил қилишнинг назарий асосларини тушуниш иқтисодчилар ва манфаатдор томонлар учун самарали сиёсатни ишлаб чиқиш, уларнинг таъсирини баҳолаш ва асосланган қарорлар қабул қилиш учун зарурдир. Акциз солиғи узоқ тарихга эга бўлиб, улар туз, алкоголь ва тамаки каби товарларга солинган қадимий цивилизацияларга бориб тақалади. Вақт ўтиши билан уларнинг кўлами ва мақсади ривожланиб борди, бу иқтисодий шароитларнинг, ижтимоий қадриятларнинг ва давлат устуворликларининг ўзгаришини акс эттиради. Бугунги кунда акциз солиғи кенг турдаги маҳсулотларга, жумладан тамаки, алкоголь, бензин, атроф-муҳитни ифлослантирувчи моддалар ва бошқаларга нисбатан қўлланилади. Акциз солиғининг аҳамияти даромад олишдан ташқарига чиқади. Улар кўпинча кенгроқ иқтисодий, ижтимоий ва экологик мақсадларга эришиш учун сиёсат воситалари сифатида ишлатилади. Масалан, тамаки ва алкоголга солинадиган солиқлар истеъмолни камайтириш ва у билан боғлиқ соғлиқ учун харажатларни юмшатишга қаратилган бўлса, углерод чиқиндиларига солиқлар атроф-муҳитнинг ташқи таъсирини ўз ичига олади ва барқарор ривожланишни рағбатлантиради. Адабиётлар шарҳи. Акциз солиғини ҳисоблаш ва таҳлил қилишнинг назарий асослари кўп қиррали бўлиб, иқтисодий, ижтимоий ва хулқ-атворнинг кенгроқ ўлчовларини қамраб олиш учун оддий молиявий мулоҳазалар доирасидан ташқарига чиқади. Ушбу солиқларнинг мураккаблиги даромадларни ишлаб чиқаришни сиёсат мақсадлари ва бозор таъсири билан мувозанатлаштирадиган нозик ёндашувни талаб қилади. Акциз солиғи ўзгаришининг чакана бензин нархларига таъсири бўйича тадқиқот стандарт иқтисодий назарияни қўллаб-қувватлайди, бу воситачиларнинг сотиб олиш ва сотиш нархларига таъсири каби нозик нарсаларни кўрсатади (Баррон ва бошқалар, 2004). Акциз солиғининг асосий қисми истеъмолчилар ўз зиммасига олиши ҳақидаги ҳукмрон назарияга эътироз билдирилмоқда, хулосалар шуни кўрсатадики, рақобатбардош нархларда акциз солиғи ҳар доим ҳам истеъмолчиларга ўтмайди ва хусусий даромадларнинг пасайиши туфайли дефляцион таъсир кўрсатиши мумкин (Ролф, 1952). Акциз солиғининг мантиқий асоси оддийгина даромад олишдан даромадларни тақсимлашда адолат, салбий ташқи таъсирларни ўзлаштириш ва аҳоли саломатлигини муҳофаза қилиш каби фискалдан ташқари мақсадларга эришишгача ривожланди. Туркиянинг солиқ тизимини ўрганиш бутун дунёда кузатилган ўхшаш тенденцияларни акс эттиради (Аккая ва Актуғ, 2021). Фискал ва ижтимоий мақсадларга эришиш учун назарий жозибадорлигига қарамай, акциз солиғини қўллаш истеъмол шаклларига таъсири, бозор бузилишлари ва халқаро солиққа тортиш муаммолари каби мураккабликларни очиб беради (Лаффер, 2016). Исталмаган хатти-ҳаракатларни (масалан, тамаки, спиртли ичимликларни истеъмол қилиш) камайтириш каби ижтимоий мақсадларга эришишда акциз солиғининг самарадорлиги эмпирик далиллар билан тасдиқланган. Бироқ, иқтисодий назариянинг сиёсий ва психологик тушунчалар билан интеграциялашуви бошқа солиққа тортиш усуллари ва ижтимоий сиёсатларга нисбатан акциз солиғини синчковлик билан баҳолашни таклиф қилади (Фрей, 2002). Америкалик иқтисодчилар акциз солиғини ҳисоблаш ва таҳлил қилишнинг назарий асослари бўйича турли нуқтаи назарларни таклиф қиладилар, улар муайян принциплар бўйича кенг кўламли келишувларни акс эттиради, шу билан бирга мунозара ва инновация соҳаларини таъкидлайди. Иқтисодчилар ўртасидаги асосий консенсус солиқлар, шу жумладан акциз солиғи иқтисодий хатти-ҳаракатлар ва бозор 271 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart www.e-itt.uz натижаларига сезиларли таъсир кўрсатишини тан олишдир. Масалан, сигареталар учун солиқлар чекишни камайтириш учун ишлаб чиқилган бўлиб, солиқлар истеъмол моделларини ўзгартириши ва фаолиятни солиққа тортиладиган бозорлар томон ёки ундан узоқлаштириши мумкинлигини тан олади98. Бундан ташқари, хулқ-атвор иқтисодиёти соҳаси солиқ сиёсати бўйича мунозарани бойитиб, анъанавий иқтисодий моделлар жисмоний шахсларнинг солиқларга қандай муносабатда бўлишини тўлиқ акс эттира олмаслигини кўрсатди. Хулқ-атвор бўйича иқтисодчиларнинг таъкидлашича, шахслар ҳар доим ҳам оқилона ёки мукаммал шахсий манфаатлар йўлида ҳаракат қилмайди ва имтиёзлардаги ному