АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ ПРИВЛЕЧЕНИЯ ДЕПОЗИТОВ В КОММЕРЧЕСКИЕ БАНКИ

Аннотация

In global banking practice, including the banking practice of Uzbekistan, deposits are one of the main types of obligations of commercial banks. Therefore, ensuring the stability of banks’ deposit base is one of the prerequisites for ensuring their liquidity and financial stability. The article identifies current problems associated with attracting deposits and contributions to commercial banks of the republic and develops scientific proposals aimed at solving these problems. Keywords: commercial bank, liabilities, deposit, demand deposit, time deposit, deposit, time deposit, interest rate, inflation, devaluation. III SON - MART, 2024 278-228768 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart www.e-itt.uz Кириш. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 12 майдаги ПФ-5992-сонли Фармони билан тасдиқланган 2020-2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегиясида тижорат банкларининг давлат ресурсларига қарамлигини камайтириш, банклардаги давлат акциялари пакетини зарур тажриба ва билимга эга бўлган инвесторларга танлов асосида сотиш мамлакат банк тизимини ислоҳ қилишнинг устувор йўналишлари сифатида эътироф этилган (Фармон, 2020). Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ- 60-сонли Фармони билан тасдиқланган Янги Ўзбекистоннинг 2022-2026 йилларга мўлжалланган тараққиёт стратегиясида 2025 йилга бориб хусусий банклар активларининг тижорат банклари активларининг умумий ҳажмидаги улушини 60 фоизга етказиш вазифаси қўйилган (Фармон, 2022). Юқорида қайд этилган ҳолатлар мамлакат тижорат банкларининг ресурс базасини мустаҳкамлашнинг зарурий шарти бўлган депозитлар ва омнатлар жалб қилиш амалиётини такомиллаштириш заруриятини юзага келтиради. Адабиётлар шарҳи. Синкининг (2007) хулосасига кўра, тижорат банклари фаолиятининг асосий йўналиши бўлган кредитлаш фаолиятини молиялаштиришнинг асосий манбаи бўлиб, депозитлар ҳисобланади. Синкининг (2007) мазкур хулосаси АҚШ банк амалиёти учун ҳам, халқаро банк амалиёти учун ҳам муҳим амалий аҳамият касб этади. 2023 йилнинг 1 январь ҳолатига кўра, АҚШнинг йирик трансмиллий банкларидан бири бўлган Bank of Ameriса банки мажбуриятларининг умумий ҳажмида депозитларнинг салмоғи 69,5 фоизни (энг юқори салмоқ)100, Германиянинг энг йирик тижорат банки бўлган Deutsche Bankда ҳам энг юқори салмоқни, яъни 49,1 фоизни ташкил этди101. Ткач (2016) талаб қилиб олинадиган депозитларни тижорат банклари учун беқарор пассив эканлигини, аммо улар арзон ресурс бўлгани учун банкларнинг фойдаси миқдорини ошириш нуқтаи-назаридан бир имконият эканлигини эътироф этади. Ҳақиқатдан ҳам, талаб қилиб олинадиган депозитлар беқарор пассив ҳисобланади. Чунки, улар исталган вақтда ҳисобрақам эгаси томонидан талаб қилиб олиниши мумкин. Бироқ, тижорат банкларида талаб қилиб олинадиган депозитларнинг барқарор қолдиғидан арзон ресурс сифатида фойдаланиш имконияти мавжуд. Зиновьева (2016) ўзининг илмий тадқиқоти натижаларига асосланган ҳолда хулоса қиладики, аҳолининг жамғарма депозитлари тижорат банклари учун узоқ муддатли ресурс сифатида муҳим аҳамият касб этади, лекин, мазкур омонатлар бўйича фоиз тўловларини ошиб кетиш эҳтимолининг мавжудлиги уларга хос бўлган асосий камчиликлардан бири ҳисобланади. Зиновьеванинг (2016) мазкур хулосаси ҳозирги замон банк амалиёти учун муҳим амалий аҳамият касб этади. Бунинг боиси шундаки, биринчидан, жорий харажатидан ортиқча пули бор инсонгина банкка омонат қўяди; иккинчидан, инсон даромад олиш учун банкка омонат қўяди. Демак, омонат эгаси фоизни ҳар ойда олишдан манфаатдор эмас. Шунинг учун у банкка омонатга ҳисобланган фоизни капиталлаштиришни, яъни фоизни омонатнинг асосий суммасига қўшиб боришни таклиф қилади. Бу эса, тижорат банкининг омонатларга фоиз тўлаш билан боғлиқ бўлган харажатини ошиб кетиш эҳтимолини юзага келтиради. 100 Annual Reports. Concolidated Balance Sheet. http://www.bankofamerica.com (Bank of America). 101 Annual Reports. Concolidated Balance Sheet. www.db.com (Deutsche Bank). 279 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart www.e-itt.uz Бир гуруҳ иқтисодчи олимларнинг фикрига кўра, банклар томонидан ресурслар жалб қилиш имконияти ва кредит олувчиларнинг қарзга хизмат кўрсатиш юки бевосита кредитли спрэднинг даражасига боғлиқ ҳисобланади (Caldara, Herbst, 2019). Рузмeтoвнинг (2009) хулoсaсигa кўрa, “рeспубликaмиз тижoрaт бaнклaригa трaнсaкциoн дeпoзит ҳисoбрaқaмидaги мaблaғлaрдaн уларни муддатли депозит счётига ўтказмасдан рeсурс сифaтидa фoйдaлaниш aмaлиётининг мaвжудлиги тижoрaт бaнклaри дeпoзит бaзaсини мустaҳкaмлaшгa бўлгaн рaғбaтгa путур eткaзaди, бaнклaрнинг ликвидлилигигa нисбaтaн жиддий сaлбий тaъсирни юзaгa кeлтирaди. Рузметовнинг (2009) мазкур хулосаси тижорат банкларининг пассивларини барқарорлигини таъминлаш жиҳатидан жиддий аҳамият касб этади. Чунки, банкларнинг брутто депозитлари ҳажмида трансакцион депозитларнинг улушини юқори бўлиши уларнинг жорий ликвидлилигига салбий таъсир қилади. Мазкур салбий таъсир банкларнинг даромад келтирмайдиган юқори ликвидли акти