ПЕРСПЕКТИВЫ СОЗДАНИЯ И СЕЛЕКЦИИ НОВЫХ СОРТОВ РАСТЕНИЙ, АДАПТИВНЫХ К СУХИМ И ВЫСОКОТЕМПЕРАТУРНЫМ КЛИМАТИЧЕСКИМ УСЛОВИЯМ

Аннотация

Issues of selection and development of seeds of plants resistant to dry and high temperature in the conditions of climate change, further expansion of ecological and biological approaches, use of land and water saving modern technologies in food production are examined. Keywords: breeding, seed production, new varieties, genetic modification, food safety, modern biotechnologies, ecological agriculture, rational use of water and land resources. 216-221 III SON - MART, 2024 216 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart www.e-itt.uz Кириш. Инсонларнинг саломатлиги яшаб турган муҳит, нафас олаётган ҳаво, истеъмолидаги ичимлик суви ва албатта озиқ-овқат маҳсулотлари сифатига боғлиқ. Бугунги кунда, қишлоқ хўжалиги соҳасида ҳосилдорликни ошириш, иқлим ўзгариши шароитларида озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш, янги ўсимлик навларини яратиш шунингдек, ўсимликларни экологик муаммоларга чидамлилигини таъминлаш катта аҳамиятга эга. Иқлим ўзгаришининг салбий таъсири ер ва сув танқислиги, ҳосилдорлик, биотик ҳамда абиотик омиллар таъсири, иқтисодий йўқотишлар, ишчиларнинг танқислиги шу билан бирга асбоб-ускуналар нархларида яққол кўринади. 2022 йилда олиб борилган тадқиқотларда келгуси 10 йил давомида глобал миқёсдаги энг жиддий хавфлар иқлим ўзгариши ва экстремал об-ҳаво натижасида турли салбий оқибатларга дуч келишимиз кутилмоқда. Шунинг учун, озиқ-овқат маҳсулотларини етиштириш ва тоза маҳсулотлар бозорини ривожлантириш борасидаги ишларни мамлакатлар миқёсида ҳуқуқий тартибга солишни тадқиқот сифатида ўрганиш зарур. Озиқ-овқат хавфсизлиги ХХI асрнинг асосий муаммоларидан бири, аҳоли кўпайиши билан қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари, озиқ-овқат ва ноозиқ-овқат маҳсулотлари 2050 йилга келиб 2005 йилга нисбатан 60 фоизга ошади. Ўзбекистонда тоза органик маҳсулотлар етиштириш ва унинг бозорини шакллантиришда пайдо бўладиган муаммолар етарли даражада тадқиқ этилгани йўқ. Аслида хорижий мамлакатлар тажрибасини ўрганиш, олимларнинг илмий ишларини таҳлил этиш ва керакли илмий-услубий ахборотларни шакллантириш бугунги кундаги асосий методологик мавзу ҳисобланади. Адабиётлар шарҳи. Ўсимлик турлари ҳамда навларини жумладан, ҳайвонларнинг зотларини такомиллаштириш учун янги хусусиятлар бериш, авлодлар алмашинувини давом эттирувчи ўсимлик ва/ёки ҳайвон танасининг ирсиятини ўзгартириш керак. Ирсиятнинг моҳияти ҳақидаги илмлар самарали ва мақсадли наслчилик ишларини ташкил этиш, ўсимлик ҳамда ҳайвонларнинг тўқималарининг ирсияти ва ўзгарувчанлиги генетика наслчилик ишларига асосланади (Поплавская, 2006). Селекция бўйича олиб борилган илмий-тадқиқотлар жумладан, турли хил турдаги ўсимликларнинг мослашувчан ҳусусиятлари ва иқтисодий жиҳатдан қимматли миқдорий белгилари билан таснифланади Шунингдек, ўсимликларнинг навлари, дурагайлари ва шакллари, айниқса кўп параметрли муаммоларга йўналтирилган модуллар, ҳарорат, намлик, ёруғлик ва минерал озиқланиш параметрлари белгиланган чегаралар, динамик баҳолаш ҳамда адаптив реакция каби амалий тадқиқотларнинг натижалари ҳисобланади (Жученко, 2020). Орол денгизи ҳудудида ўсимликларнинг янги навларини ҳамда ҳайвонларнинг янги зотларини жумладан, микроорганизмлар штаммларини яратиш ҳамда мавжудларини такомиллаштириш орқали ўсимлик ва ҳайвонларнинг ирсий сифатларини инсонлар учун зарур бўлган эҳтиёжлар йўлида фойдаланиш мумкин. Бу борадаги ишларни қўллаб-қувватлаш ва/ёки молиялаштириш биринчи навбатда давлат органлари томонидан амалга оширилади, аслида хусусий компаниялар ҳам наслчилик ва уруғчиликни ривожлантиришга жалб этилса анча самаралироқ бўлади (Набиев, 2019) Юқори ҳароратли иқлим шароитларига мослашадиган экинлардан юқори ҳосил олиш учун тупроқда намлик сув билан боғлиқ озуқа, иссиқлик ва бошқа режимларни таъминлаш шунингдек, сув хўжалик, агротехник ҳамда ўрмончилик комплексларида сув ва шамолнинг тупроққа зарарли таъсирини бартараф муҳим (Исашов, 2016). 217 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart www.e-itt.uz Тадқиқот методологияси. Тадқиқотдан ўсимликларнинг янги навларини ва ҳайвонларнинг янги зотларини жумладан, микроорганизмлар штаммларини яратиш ҳамда мавжудларини такомиллаштириш орқали ўсимлик ва ҳайвонларнинг ирсий сифатларини инсонлар учун зарур бўлган эҳтиёжлар йўлида фойдаланиш мумкин. Шунингдек, бу борадаги ишларни қўллаб-қувватлаш ва/ёки молиялаштириш биринчи навбатда давлат органлари томонидан амалга оширилади, аслида хусусий компаниялар ҳам наслчилик ва уруғчиликни ривожлантиришга жалб этилса анча самаралироқ бўлади. Қишлоқ хўжалиги соҳасида илмга асосланиб алмашлаб экишни кенг жорий этиш, янги навларни яратиш, тупроқ унумдорлигини яхшилаш, чекланган ер ва сув муносабатларини шунингдек, сувни тежайдиган ва томчилатиб суғориш, лазер билан ерни текислаш ва ер ҳайдаш тадбирлари ўз вақтида ва сифатли амалга ошириш ижобий натижа беради. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Қуруқ ва юқори ҳароратли иқлим ўзгариши маданий экин турларига жиддий таъсир кўрсатди. Айниқса буғдой, маккажўхори ва гуруч каби асосий экинларнинг ҳосилдорлиги ўртача 5 % пасайган. Табиат ва инсонлар истеъмоли