ПОВЫШЕНИЕ УСТОЙЧИВОСТИ СЕЛЬСКОГО ХОЗЯЙСТВА: ИССЛЕДОВАНИЕ ПЕРЕХОДА К ЭКОЛОГИЧЕСКОМУ СЕЛЬСКОМУ ХОЗЯЙСТВУ И ВЫРАЩИВАНИЮ ОРГАНИЧЕСКИХ ПРОДУКТОВ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

This research is aimed at the economic assessment of the share of income of participants in the value chain of walnut cultivation and sale in Samarkand region. Through analysis based on primary and secondary data, the strengths and weaknesses, opportunities and threats of the nut industry have been identified. On the basis of these analyses, suggestions and recommendations were developed for the improvement of value added processes in the value chain. The results of the study shed light on the economic impact of walnut cultivation, processing and export, providing practical recommendations for improving the value chain and increasing the region's competitiveness in global markets. Key words: walnut value chain, income, profit share, walnut production, efficiency. 237 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz Кириш. Самарқанд вилоятида ёнғоқ етиштиришда шаклланган деҳқончилик маданияти ва аънаналари мавжуд бўлиб, ҳозирда замонавий адаптив агротехнологиялар, жумладан, янги навлар жорий қилиниб, саноат асосида ёнғоқ етиштириш йўлга қуйилмоқда. Ушбу тадқиқот ёнғоқ қиймат занжирини таҳлил қилиш, экишдан бозорларгача тарқатиш жараёнларини ўрганиш ва такомиллашиши лозим бўлган асосий соҳаларни аниқлашни мақсад қилади. Ёнғоқ етиштириш ва сотиш қиймат занжирини таҳлил самарадорликни ошириш, фермерлар учун даромадларни кўпайтириш ва минтақанинг умумий иқтисодий ривожланишини мустаҳкамлаш учун зарурдир. Самарқанд вилоятидаги ёнғоқ қиймати занжири доирасида даромадларни тақсимлашда турли манфаатдор томонлар, жумладан, фермерлар, қайта ишлаш корхоналари, савдогарлар ва экспортчилар иштирок этади. Даромаднинг ушбу иштирокчилар ўртасида қандай тақсимланишини тушуниш қўшимча қиймат имкониятларини аниқлаш ва барча иштирокчилар учун иқтисодий натижаларни яхшилаш учун жуда муҳимдир. Адабиётлар шарҳи. Ёнғоқ ишлаб чиқариш ва сотиш қиймат занжирида даромад улушларини иқтисодий баҳолашни ўрганиш ёнғоқ саноатида иштирок этувчи турли манфаатдор томонлар ўртасида фойда тақсимотини таҳлил қилишни ўз ичига олади. Қиймат занжири таҳлили маҳсулотни ишлаб чиқариш ва бозорга етказиш учун зарур бўлган фаолиятларни тушуниш учун муҳим асосдир. Портернинг (1985) қиймат занжирлари бўйича асарлари маҳсулотга қиймат қўшадиган асосий ва қўллаб-қувватловчи фаолиятларни таҳлил қилишнинг услубий асосини ташкил қилади. Ёнғоқ ишлаб чиқариш контекстида бу етиштириш, йиғиб олиш, қайта ишлаш, тарқатиш ва чакана савдони ўз ичига олади. Каплински ва Моррис (2001) каби тадқиқотчилар бу асосни янада ривожлантирдилар, бутун занжирни таҳлил қилишнинг аҳамиятини таъкидладилар ва иштирокчилар ўртасида қўшилган қиймат фаолиятларини ва даромад тақсимотини аниқлашни урғу бердилар. Гиббон ва Понте (2005) томонидан олиб борилган тадқиқотлар даромаднинг нотекис тақсимланишини кўрсатади, кўпинча фермерлар қайта ишловчилар ва чакана сотувчиларга нисбатан кичикроқ улуш оладилар. Бу номутаносиблик турли омиллар, жумладан бозор қуввати, ресурсларга кириш ва турли манфаатдор томонлар томонидан қўшилган қиймат фаолиятлари билан боғлиқ. Ёнғоқ ишлаб чиқаришда Янг ва бошқалар (2018) томонидан олиб борилган тадқиқотлар фермерлар юқори ишлаб чиқариш харажатлари ва чекланган савдолашув қудрати туфайли пировард маҳсулот қийматининг энг паст улушини олишларини кўрсатади. Аксинча, қайта ишловчилар ва чакана сотувчилар, қайта ишлаш ва маркетинг фаолиятлари орқали сезиларли қиймат қўшадиганлар, даромаднинг катта улушини эгаллайдилар. Ушбу даромад номутаносиблиги фермерлар даромадини яхшилаш учун яхшироқ бозор кириш ва фермер даражасида қиймат қўшиш бўйича чора-тадбирларни зарурлигини кўрсатади. Ёнғоқ қиймат занжирида даромад тақсимотининг иқтисодий таъсири кенгроқ ижтимоий-иқтисодий натижаларга таъсир кўрсатади. Ҳазелл ва Вуд (2008) томонидан олиб борилган тадқиқотлар тенг тақсимланган даромад қишлоқ турмуш тарзини яхшилаши ва қишлоқ хўжалиги жамоаларида иқтисодий ривожланишни рағбатлантириши мумкинлигини кўрсатади. Аксинча, нотекис даромад тақсимоти қашшоқликни кучайтириши ва иқтисодий ўсишни чеклаши мумкин. Сингҳ ва бошқалар (2020) томонидан олиб борилган тадқиқотлар кооперативлар ва жамоавий ҳаракатлар фермерлар даромад улушларини яхшилашда қандай роль ўйнашини ўрганади. Уларнинг тадқиқотлари кооператив моделлар фермерлар савдолашув қудратини ошириши, транзакция харажатларини камайтириши ва бозорлар ва ресурсларга яхшироқ киришни таъминлаши мумкинлигини кўрсатади. 238 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz Ушбу моделлар айниқса ёнғоқ ишлаб чиқариш контекстида, кичик фермерлар асосан ҳукмрон бўлган жойларда долзарбдир. Сиёсий чора-тадбирлар қишлоқ хўжалиги қиймат занжирларида даромад номутаносибликларини ҳал қилишда муҳим роль ўйнайди. Андерсон ва Шимокава (2006) фермерлар бозорга киришини оширадиган, молиявий қўллаб-қувватлашни таъминлайдиган ва технологияни қабул қилишни рағбатлантирадиган қўллаб- қувватловчи сиёсатларни зарурлигини таъкидлайдилар. Ёнғоқ ишлаб чиқаришда махсус чора-тадбирлар, масалан, кириш харажатларини субсидиялаш, қиймат қў