СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ВОДНЫХ РЕСУРСОВ НА НАУЧНОЙ ОСНОВЕ

Аннотация

In this article, the issues of scarcity of water resources in agriculture, the urgency of transferring all irrigated agricultural fields to fully water-saving technologies, the widespread application of market mechanisms to the sector, measures to further increase incentive mechanisms for farmers and farmers who have introduced water-saving technologies, and the economic efficiency of rain-fed irrigation in wheat fields are discussed. and the scientific and technical conclusions of increasing productivity and reducing the cost of products along with eliminating the water shortage are described with specific examples and the necessary conclusions and suggestions are given. Keywords: water resources, water scarcity, water-saving technologies, rainfed irrigation, productivity, efficiency, agrotechnical measures. Кириш. Таъкидлаш жоизки, ҳозирги пайтда сувга бўлган талаб ва эҳтиёж ҳар қачонгидан тобора ортиб бормоқда. Оқибатда бутун дунёда сув танқислиги кузатиляпти. Ушбу долзарб масала Марказий Осиё минтақасига ҳам хосдир. Мутахассисларнинг ҳисоб- китобларига кўра, 2050 йилгача сув ресурслари Сирдарё ҳавзасида 5 фоизгача, Aмударё ҳавзасида 15 фоизгача камайиши кутилмоқда. Бошқа томондан эса, аҳолининг ўсиши ҳисобига, Ўзбекистонда 2030 йилга бориб, сувга бўлган талаб 7 млрд. куб метрга етиши, 2050 йилга бориб эса, бу кўрсаткич икки баробарга ортиши мумкин. Шуларни инобатга олиб, сўнгги йилларда мамлакатимизда сув ресурсларидан фойдаланиш тубдан ислоҳ қилинмоқда. Асосий масала — сувдан оқилона ва самарали фойдаланиш, суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилашга қаратилган. Бинобарин, Ўзбекистон – 2030 стратегиясида ҳам сув ресурсларини тежашга алоҳида эътибор берилиб, 2030 йилга қадар республикамиздаги суғорма деҳқончилик қилинадиган барча экин майдонларини тўлиқ сув тежайдиган технологияларга ўтказиш, соҳага бозор механизмларини кенг татбиқ этиш, сув тежайдиган технологияларни жорий этган фермер ва деҳқонлар учун рағбатлантириш механизмларини янада кўпайтириш чоралари кўрилиши белгиланган (Фармон 2023). Адабиётлар шарҳи. Тадқиқотнинг назарий асосини маҳаллий ва хорижий олимларнинг ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев бошқарув назариясига оид ишлари ташкил қилади. Ушбу ишда Ўзбекистон Республикасида сув ресурсларини бошқаришнинг ижтимоий-иқтисодий муаммоларини ҳал этишга қаратилган қонунчилик ва меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар таҳлили ўрин олган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 1 мартдаги “Қишлоқ хўжалигида сувни тежайдиган технологияларни жорий этишни янада такомиллаштириш чора- тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-144-сонли Қарорида сувни тежайдиган технологиялар жорий қилинган ер майдонлари камида 5 йил мобайнида мақбуллаштирилмайди. Бу эса ўз навбатида мулкчилик мунособатлари мустаҳкамлаш билан бирга технологияни жорий этишни ишончлигини кафолатлайди. Шунингдек, пахта, дон, сабзавот, узум ва картошка экинлари учун жорий қилинган ҳар гектарига 8 млн. сўмдан, полиз экинлари учун 1,3 млн.сўмдан, озуқабоп мойли экинлар учун 2,5 млн.сўмдан сусидиялар ажаратилиши белгиланганлиги ҳам аҳамиятлидир (Қарор 2022). Бугунги кунда Ўзбекистонда Марказий Осиё давлатлари ва дунёнинг бошқа кўплаб мамлакатлари сингари республика ва Марказий Осиёнинг бошқа мамлакатлари 237 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart www.e-itt.uz аҳолисининг турмуш тарзи ва фаровонлиги учун ғоят муҳим бўлган сув ресурслари танқислиги минтақада кучайиб бормоқда (Соколов, 2015). СФУлар сув ресурсларини бошқариш тизимининг асосий бўғини бўлиб, уларнинг тўғри ишлаши фермер ва деҳқон хўжаликларини ўз вақтида ва зарур миқдорда сув билан таъминлашга боғлиқ. Шу муносабат билан муваффақиятли СФУлар фаолияти асосан мавжуд сув ресурсларидан тежамкор ва самарали фойдаланишни белгилайди (Фармонов, Юсупова, 2018). Марказий Осиёдаги замонавий сув муаммоларини самарали ҳал қилиш, барча даражаларда (сув бошқаруви бўйича ўқитишдан тортиб сиёсатчилар ва сиёсатчиларгача) ишчи кучини ривожлантиришга кўмаклашиш учун мавжуд сиёсий- маъмурий иерархиялар, фойдаланувчи тармоқлари ва фуқаролик жамияти ўртасида зарур мувозанатга эришадиган янада мувозанатли ёндашувни ишлаб чиқиш (юқори даражадаги сиёсат ишлаб чиқишдан тортиб, университет ўқув дастурлари ва малака оширишгача) зарур (Хамраев, ва бошқалар, 2017). Ўзбекистоннинг сув хўжалиги ва ирригация соҳасини ривожлантириш бўйича давлат сиёсатини амалга ошириш чора-тадбирлар техник, инновацион, маъмурий- иқтисодий, молиявий ва инвестициявий ҳамкорликни холисона бирлаштирган ҳолда сув ресурсларидан фойдаланишни илмий асосда такомиллаштиришни таъминлашга қаратилган. Шу муносабат билан, Концепцияда барча насос-энергетика ускуналарини алмаштириш ва қайта жиҳозлаш ҳамда ўлчаш станциялари, магистрал, хўжалик ва хўжалик каналларини таъмирлаш, суғориш инфратузилмасини техник модернизация қилиш, суғориш инфратузилмасини техник жиҳатдан модернизация қилиш, суғориш объектларини суғоришда суғориш инфратузилмасини техник жиҳатдан модернизация қилиш вазифаси белгиланган (Хамраев ва бошқалар, 2017). Амалга ош