НАЛОГООБЛОЖЕНИЕ ПРИБЫЛИ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ

Аннотация

Мазкур мақолада банкларнинг корпоратив фойда солиғи кўриб чиқилган. Олиб борилган эмпирик тадқиқотларда корпоратив фойда солиғини банкларнинг капитал ва мажбуриятлари структурасига, кредит леверажи ва кредит портфелларига нисбатан таъсири муҳимлиги аниқланган. Таҳлил натижасида банклар фойдасига солиқ солиш бўйича хулосалар шакллантирилган. Калит сўзлар: тижорат банки, молиявий фаолият, солиққа тортиш, солиқ ставкаси, корпоратив фойда солиғи. НАЛОГООБЛОЖЕНИЕ ПРИБЫЛИ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ DSc Абдуллаев Зафаржон Алижонович Ташкентский институт технологии, менеджмента и коммуникаций Аннотация. В данной статье рассматривается корпоративный налог банков. Эмпирические исследования выявили значимость влияния налога на прибыль организаций на структуру капитала и пассивов банков, кредитное плечо и кредитные портфели. В результате анализа сформированы выводы по налогообложению прибыли банков. Ключевые слова: commercial bank, financial activity, taxation, tax rate, налог с доходов корпораций. TAXATION OF PROFIT OF COMMERCIAL BANKS DSc Abdullaev Zafarjon Alijonovich Tashkent Institute of Management Technology and Communications Аnnotation. This article discusses the corporate income tax of banks. Empirical studies have revealed the significance of the impact of corporate income tax on the structure of capital and liabilities of banks, leverage and loan portfolios. As a result of the analysis, conclusions were drawn on the taxation of bank profits. Key words: financial sector, regulation, taxation, financial activities tax, tax rate, corporate income tax. 266 II SON - FEVRAL, 2024 266-272 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, fevral www.e-itt.uz Кириш. Молиявий воситачиларни солиққа тортиш билан боғлиқ масалалар иқтисодчи олимлар ҳамда фискал сиёсатни амалга оширувчиларда доимо катта қизиқиш уйғотади, чунки банк сектори ресурсларни тақсимлаш ва иқтисодий ўсиш жараёнида ҳал қилувчи муҳим аҳамиятга эгадир. Бироқ, Caminal (2004) таъкидлашича, илмий тадқиқотларнинг катта қисми молия секторини либераллаштириш, банкларни хусусийлаштириш, тартибга солишнинг ҳуқуқий-норматив базасини такомиллаштириш масалаларига бағишланган бўлиб, аксарият мамлакатларда бюдет солиқ тушумларининг муҳим манбаи бўлишига қарамай, банк секторини солиққа тортишнинг оқибатларига нисбатан кам эътиборга берилган. Тижорат банкларининг молиявий воситачилик фаолиятини ҳам улгуржи истеъмолчилар (фирмалар), ҳам чакана истеъмолчилар (жисмоний шахслар) билан боғлиқлигини ҳисобга олиб, банкларни солиққа тортишда юзага келадиган номутаносибликларнинг салбий оқибатлари самарадорлик йўқотилиши ва солиқ юкини аслида ким ўзига олиши билан боғлиқ. Шу сабабларга кўра, корпоратив фойда солиғи бўйича аслида солиқ юки банкларга тушадими ёки йўқми, агарда бундай бўлмаса, банклар томонидан солиқ юки қайси тоифадаги мижозларга ўтказишларини баҳолаш муҳим ҳисобланади. Корпоратив фойда солиғи банк фаолиятига таъсир этишининг асосий канали бўлиб, ушбу солиқ солиш шаклининг банк акциядорларига бевосита тегишли бўлиши билан боғлиқ. Шу сабабдан, мазкур солиқ пруденциал капиталга талаблар билан ўзаро таъсирда бўлади. Адабиётлар шарҳи. Аксарият мамлакатларда банклар фаолияти умумий тартибда солиққа тортилади, бироқ банклар имтиёзли ёки устунлик берувчи солиққа тортиш тизимига эга. Хусусан, деярли барча мамлакатларда молиявий хизматлар қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС) тўлашдан озод қилинган ва корпоратив фойда солиғи тизимида кредитлар бўйича эҳтимолий йўқотишлар учун шакллантирилган резервларга солиқ чегирмалари қўлланилади. Caminalнинг (2004) таъкидлашича, банклар фаолиятини солиққа тортиш қуйидаги сабабларга кўра, алоҳида қизиқиш уйғотади: 1. биринчидан, банклар ноёб бўлган функцияни бажарувчи молиявий воситачи ҳисобланади, шу билан бирга, ривожланган мамлакатларда инвестицион фондлар ва қимматли қоғозлар бозорлари томонидан рақобат кучайган; 2. иккинчидан, банклар фаолиятининг кучли назорат қилиниши ва тартибга солиниши, солиққа тортишнинг айрим шакллари бўйича маъмурий харажатларни пасайтиради; 3. учинчидан, банклар уй хўжалиги ва кичик бизнес секторида маълум даражада моно¬полистик ҳокимиятга эга. Caminal томонидан турли шакллардаги солиққа тортишнинг таъсирини баҳолаш бўйича илмий назарияни ишлаб чиқишдаги модели замонавий банк ишига асосланиб, банк фаолиятининг энг муҳим жиҳатларини, хусусан, активлар трансформаси, трансакцион хизматлар кўрсатиш ва мониторингни қамраб олган ва ушбу функцияларнинг ҳар бирига солиққа тортиш қандай таъсир этишини ўрганиш муҳим ҳисобланади. Мазкур тадқиқот натижаларига кўра, қуйидаги хулосалар шакллантирилган (Caminal, 2002): 1. Банк соҳасида мукаммал рақобат шароитида ва инвестиция фондлари мавжуд бўлмаган тақдирда депозитларга солинадиган солиқ кредит бозорига таъсир қилмайди. Агар банк депозитлари тўғридан-тўғри инвестициялардан устун бўлиши учун транзакция хизматларини кўрсатиш харажатлари етарли даражада кичик бўлса, депозитларга кичик миқдордаги солиқ депозитлар ҳажмига таъсир қилмайди. Аксинча, депозитларга солиқ депозитлар ҳажми қисқариши