ПЕРЕХОД НА МЕЖДУНАРОДНЫЕ СТАНДАРТЫ ФИНАНСОВОЙ ОТЧЕТНОСТИ В НАЛОГОВЫХ ПОСЛЕДСТВИЯХ

Аннотация

This article describes the tax consequences of companies transition to international standards of financial reporting. The issue of which regulatory documents and sources to use in the preparation of tax reports in enterprises that have passed the financial audit report has been clarified. Keywords: financial report, IFRS, tax, tax base, tax report. Кириш. Мамлакатимиз иқтисодиётини жаҳон ҳамжамиятига интеграциялашуви бухгалтерия ҳисоби ва солиққа тортиш қоидаларига таъсир кўрсата бошлади. Биринчи навбатда бухгалтерия ҳисоби соҳасидаги ислоҳатлар натижасида молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига (МҲХС) ўтиш бўлди. МҲХС га ўтиш бевосита солиққа тортиш механизмига ҳам таъсир кўрсата бошлади. Ушбу масалаларни фойда солиғи мисолида кўриб чиқишга ҳаракат қиламиз. I SON - YANVAR, 2024 595-650935 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz Бу муаммоларни ёритишда қуйидагиларни илмий жиҳатдан тадқиқ этишни мақсад этиб қўйдик: - молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига ўтишнинг зарурияти; - молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига ўтишнинг солиққа тортиш механизмига таъсири; - молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари асосида фойда солиғи базасини ҳисоблаш ва ҳисоботини тузиш. Мамлакатимизда молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига ўтиш учун асос бўлиб Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 24- февралдаги «Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига ўтиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» ги ПҚ-4611-сонли қарори ҳисобланади (Қарор, 2020). Ушбу қарорнинг муҳимлигини Ташназаров (2021) қуйидагича ифодалайди, мамлакатимиздаги акциядорлик жамиятлари, масъулияти чекланган жамиятлар ва бошқа корхоналарнинг ихтиёрийлик асосида ўз ташаббуслари билан МҲХСлари асосида молиявий ҳисоботга ўтишларига эришишимиз лозим. Корхона ва ташкилотлар ўзлари МҲХСларига ўтишда наф олишлари, унинг афзалликларини ҳис қилишлари лозим. МҲХСлар орқали инвестициявий жозибадорлигига эришиш йўли билан корхоналарнинг молиявий барқарорлигини таъминлаш стратегик аҳамиятга эга бўлган вазифа сифатида қаралиши лозим (Ташназаров, 2021). Адабиётлар шарҳи. Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларининг моҳияти, унга ўтишнинг зарурияти ва солиқ оқибатлар иқтисодий адабиётларда турлича ёритилган. Исманов (2017) МҲХСни моҳиятини қуйидагича ёритади:” МХХС корхона фаолияти тўғрисида молиявий ахборотларнинг манбаи бўлган ва фойдаланувчилар учун хизмат қиладиган молиявий ҳисобот тайёрлашга йўналтирилган. Ушбу стандартлар алоҳида олинган мамлакатнинг қонунчилигига боғланмаган ва фаолият тури, ўлчами, ташкилий-ҳуқуқий шаклидан катъий назар барча корхона ҳисоботини шакллантириш учун йўналтирилган”. Собировнинг (2021) ёзишича: Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларга трансформация қилиниш жараёнларини жадаллаштириш орқали хорижий инвесторларни зарур ахборот ҳамда маълумотлар билан таъминлаш ва халқаро молия бозорларига кириш имкониятларини кенгайтириш, шунингдек, ҳисоб ва аудит соҳалари мутахассисларини халқаро стандартлар бўйича тайёрлаш тизимини такомиллаштириш мақсадида акциядорлик жамиятлари, тижорат банклари, суғурта ташкилотлари ва йирик солиқ тўловчилар тоифасига киритилган юридик шахслар 2021 йилдан бошлаб, молиявий ҳисоботларни халқаро стандартлар (МХХС) асосида юритишни ташкил этишди ва 2021-йил якунларидан бошлаб молиявий ҳисоботларини халқаро стандартлар асосида тайёрлайди. Курбанов ва Акрамовларнинг (2015) фикрича “Республикамизда бухгалтерия ҳисобини босқичма-босқич молиявий ҳисоботнинг халкаро стандартлари асосида ташкил этиш ва молиявий ҳисоботларни тузиш жахон интеграциясига янада кенгроқ кириб бориш имкониятини беради. Бу эса Республикамизда бухгалтерия ҳисобини ислоҳ этиш ва модернизация қилишнинг янги босқичи бўлиб қолади”. Путникова, Урбанлар (2022) молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига ўтишни қуйидагича изоҳлайди: “Беларусь Республикасининг молиявий ҳисоботларини халқаро молиявий ҳисобот стандартларига мувофиқ ўзгартириш МҲХСга ўтиш йўлидаги биринчи, жуда муҳим ва мажбурий қадамдир”. Хажимуратов (2020) МҲХС асосида тузилган ҳисоботларнинг аҳамиятини қуйидагича изоҳлайди: “Хўжалик юритувчи субъектлар молиявий ҳисоботларининг халкаро стандартлар асосида тақдим этилиши инвесторлар учун муҳим ахборот манбаи 596 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz ҳисобланади. Зеро халкаро стандартлар асосида тузилган молиявий ҳисоботлар ишончли ва ҳаққоний ҳисобланади”. Энди МҲХС ва солиққа тортишни боғлиқлиги масалаларни кўриб чиқамиз. Мoлиявий ҳиcoбoтнинг xaлқapo cтaндapтлapи ўтиш acocидa coлиқлap ҳиcoбини тaшкил этиш жудa муҳимдиp. Бу бopaдa Тaшнaзapoв (2021) қуйидaги фикpлapни билдиpгaн: “Бугунги кундa Ўзбeкиcтoндa мoлиявий буxгaлтepия ҳиcoби вa ҳиcoбoтини жaҳoн aндoзaлapи дapaжacигa чиқapишнинг ягoнa йўли бу мoлиявий ҳиcoбoтнинг xaлқapo cтaндapтлapини вa илғop xopижий тaжpибaлapни, coҳaгa дoиp жaҳoн aдaбиётлapи вa ҳужжaтлapини ўpгaниш ҳaмдa улapни мaмлaкaтимиз иқтиcoдиётининг xуcуcиятлapини ҳиcoбгa oлгaн ҳoлдa жopий қилишдaн ибopaтдиp”. Любушин, Лещева, Дьяковалар (2004) «даромад ва ф