ВОПРОСЫ УТИЛИЗАЦИИ И ПЕРЕРАБОТКИ ОТХОДОВ

Аннотация

Мақолада иқтисодиёти ривожланган давлатлар ва Ўзбекистон Республикасида чиқиндиларни бошқариш ҳамда экологик хавфсизлигини таъминлаш билан боғлиқ жиҳатларини ёритилган. Шунингдек, чиқинди, унинг пайдо бўлиши, зарарли чиқиндиларни қайта ишлашдаги дунё тажрибаси ҳамда уларнинг зарарсизлантирилишига оид илмий мулоҳазалар баён қилиниб, мақола якунида таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган. Калит сўзлар: чиқинди, чиқиндиларни қайта ишлаш, қаттиқ ва маиший чиқиндилар, иккиламчи хом ашё. ВОПРОСЫ УТИЛИЗАЦИИ И ПЕРЕРАБОТКИ ОТХОДОВ Худойбердиев Мухаммад Норкабиль угли Институт предпринимательства и педагогики Денова д.э.н.., доц. Мисиров Комолиддин Мамасабирович Ташкентский финансовый институт Аннотация. В статье освещены аспекты, связанные с обращением с отходами и обеспечением экологической безопасности в экономически развитых странах и Республике Узбекистан. Также изложены научные соображения относительно отходов, их возникновения, мировой опыт переработки вредных отходов и их обезвреживания, а в конце статьи разработаны предложения и рекомендации. Ключевые слова: отходы, переработка отходов, твердые и бытовые отходы, вторичное сырье. ISSUES OF WASTE DISPOSAL AND PROCESSING Khudoyberdiyev Muhammad Norqabil ugli Denov Institute of Entrepreneurship and Pedagogy DSc, associate professor Misirov Komoliddin Mamasabirovich Tashkent Financial Institute Annotation. The article covers aspects related to waste management and ensuring environmental safety in economically developed countries and the Republic of Uzbekistan. Also, the scientific considerations regarding the waste, its occurrence, the world experience in the processing of harmful waste and their neutralization are described, and suggestions and recommendations are developed at the end of the article. Key words: waste, waste processing, solid and household waste, secondary raw materials. 604-609 I SON - YANVAR, 2024 604 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz Кириш. Бугунги кунда мамлактимизда чиқиндиларни қайта ишлаш ва бошқариш ҳолатини қониқарли деб баҳолаб бўлмайди. Ўзбекистонда бу масалани ҳал қилишда ривожланган давлатлардан ортда қолмоқда. Сўнгги йилларда дунё бўйича чиқиндиларнинг кўпайиши ва чекланган ресурслар муаммоси энг долзарб муаммоларга айланиб улгурди. Шу боис дунё миқёсида чиқиндилар муаммоси энг долзарб экологик масалалардан бирига айланиб бормоқда. Ушбу муаммоларни ҳал қилишнинг самарали усулларидан бири бу чиқиндиларни қайта ишлаш натижасида турли хил хўжалик соҳалари учун зарур бўлган функционал хусусиятларга эга хом ашё маҳсулотларни олиш муҳимдир. Чиқиндиларни қайта ишлаш фаолиятини бошқаришда улардан муқобил энергия манбалари ишлаб чиқиш борасида бутун дунёда, хусусан, мамлакатимизда ҳам зарур чораларни амалга ошириш бўйича тегишли ишлар амалга оширилмоқда. Бу борада Ўзбекистонда чиқиндиларни бошқариш бўйича давлат органлари учун бир қатор тафвсиялар берилган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги “2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида”ги ПФ-60-сон Фармони қабул қилинди. Ушбу Фармонда чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга оширишда кўрсатилган хизматлар учун тўловлар тизимини такомиллаштириш, санитар тозалаш корхоналарини янада қўллаб-қувватлаш ва соҳага давлат-хусусий шериклик жорий этилишини йўл харитаси қилиб олинди. Маиший ва саноат чиқиндиларини йиғиш ва қайта ишлаш соҳасида бошқарув тизимини тўғри ташкил этиш бўйича тавсияларни шакллантириш саноат ва истеъмол чиқиндиларини йўқ қилишда жаҳон тажрибасидан фойдаланилган ҳолда ечимини топишдан иборатдир. Чиқиндиларни бошқариш ва қайта ишлашнинг энг мақбул усулларини аниқлаш, улардан фойдаланиш иқтисодётимизга қанчалик даражада самара бериш йўлларини излаб топиш ва қайта ишлаш технологияларидан фойдаланишда атроф-муҳитга таъсири даражасини пасайтириш чораларини кўришдан иборатдир. Чиқиндиларни кўмиш, техник жиҳозланган полигонларга жойлаштириш, ёқиш ва қайта ишлаш каби турли хил усуллар дунё амалиётида мавжуд. Бу усуллар ичида энг мақбули қайта ишлаш самарали усул ҳисобланади (Фармон, 2024). Агар, ушбу усуллардан сақлаш ва ёқишни солиштирадиган бўлсак, ёқиш атроф-муҳитга зарар келтиради. Чиқиндиларни зарарсизлантириш, утилизатсия қилиш ва қайта ишлаш бўйича янги замонавий технологиялардан фойдаланига кенг, эътибор бермасдан чиқиндиларни полигонларда сақлаб келмоқда, кўпгина мамлакатлар учун одатий ҳол бўлиб қолмоқда. Адабиётлар шарҳи. Мубаракшина ва бошқалар (2011) ўзларининг илмий тадқиқотларида замонавий технологиялар инсониятга бир вақтнинг ўзида чиқиндиларни йўқ қилиш муаммосини ҳал қилиш ва қўшимча маҳаллий энергия ва иссиқлик манбаларини яратиш билан боғлиқ жиҳатларга алоҳида эътибор қаратган. Аҳоли томонидан чиқиндиларнинг кескин ошиб бориши атроф муҳитнинг ва сув ресурсларининг ифлосланиши олиб келмоқда. Чиқиндилардан самарали фойдаланиб улардан электр токи ва бошқа манбаларни яратиш имконига эга эканлигини таъкидлаб ўтганлар. Истеъмол талабининг ўсиши ва электрон маҳсулотлар ишлаб чиқариш ҳажми