НАУЧНЫЕ РЕФОРМЫ СОВРЕМЕННОЙ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ТЕОРИИ: НЕОБХОДИМОСТЬ, СОСТОЯНИЕ И ПРИОРИТЕТНЫЕ НАПРАВЛЕНИИ

Аннотация

The article emphasizes that attention should be paid to new principles of functioning of people's relationships, reflecting not only economic, but also socio-cultural, spiritual-ethical and spiritual-psychological aspects of these relationships, taking into account that modern economic theory has not been able to answer the socio-economic problems of the current period that have arisen due to modern transformations, climate change, the emergence of the knowledge economy, globalization processes, due to the fact that the worldview of the world population and the principles of human behavior are becoming more homogeneous. The dependence due to transformation processes, with insufficient implementation of the task as a theoretical and methodological basis for other economic sciences and the economic policy of the state, is substantiated. Key words: economic theory, the principle of individualism, the mainstream of modern economic ideas, climate change, transformation processes, mixed society, the fourth industrial revolution, knowledge economy. Кириш. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёв 2022 йил 20 декабрда Олий Мажлисга йўллаган Мурожаатномасида йилнинг асосий кўрсаткичлари, эришилган ютуқлар ҳамда олдинга қўйилган мақсад ва вазифалар белгилаб олиниб, кириб келаётган 2023 йилга “Инсонга эътибор ва сифатли таълим йили”142, деб ном берилди. Таълим сифатини шаклан ва мазмунан ислоҳ қилиш, унинг ҳуқуқий базасини янада такомиллаштириш, моддий-техник базасини мустаҳкамлаш, таълим-тарбия мазмуни, шакл ва усуллари самарадорлигини ошириш борасида муайян вазифалар амалга оширилаётган ҳозирги даврда иқтисодий фанларни ўқитиш тизимини такомиллаштириш борасидаги вазифаларни тўғри белгилаб олиш ҳам долзарб аҳамият касб этади. Кейинги йилларда олий таълимни 2030 йилгача ривожлантириш концепцияси (Фармон, 2019) қабул қилинган бўлиб, олий таълим тизимида кредит-модуль тизими жорий этилмоқда, профессор-ўқитувчилар салоҳиятини баҳолашнинг KPI тизими киритилди, тор ихтисосликларни ривожлантиришга катта эътибор қаратилиб, иккинчи даражали фанлар соатлари қисқартирилмоқда ёки умуман, олиб ташланмоқда. Бу эса талабаларнинг асосий эътиборини мутахассислик фанларига қаратилишига хизмат қилади. Лекин шундай ихтисосликлар борки, улар бўйича умумкасбий фанларни қисқартириш кўплаб салбий оқибатларни келтириб чиқариши мумкин. Масалан, ииқтисодиёт назарияси фани ана шундай фанлараро фан соҳасига киради. У нафақат иқтисодчилар учун, балки ноиқтисодий йўналишлар учун ҳам муҳим аҳамиятга эга. Чунки ушбу фан инсонга қаратилган, яъни барча инсонлар учун устувор ҳаётий фаолият – бу иқтисодий фаолият ҳисобланади. Иқтисодиёт назарияси фани барча инсонларни иқтисодий қарорлар қабул қилишга ўргатади, барча инсонлар иқтисодий фаолият билан шуғулланар эканлар, иқтисодий муаммоларга доимо тўқнаш келиб турадилар. Умумтаълим мактабларида иқтисодий билим асослари фанидан соддалаштирилган кўринишдаги олган билими билан катта ҳаётий муаммоларни ҳал қила олмаслиги мумкин. Ушбу мақоланинг 142 https://sputniknews.uz/amp/20221220/prezident-2023-yil-nomini-elon-qildi-30887391.html 399 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz мақсади иқтисодиёт назарияси фанининг бугунги кунда глобал даражадаги кетаётган инқирози ва ушбу инқирознинг мамлакатимиздаги намоён бўлиш хусусиятларини тадқиқ этиш асосида уни бартараф этиш ва иқтисодий фанларни ўқитишни яхшилашга қаратилган илмий таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборатдир. Адабиётлар шарҳи. Замонавий иқтисодий ғоялар асосий оқимининг инқирози. Ҳозирги замон иқтисодиёт назарияси асосий қоидаларини ишлаб чиққан тадқиқотчилар унинг инқирози мавжуд эмас, фақат иқтисодий таълимотларнинг алоҳида камчиликлари мавжуд, аммо улар доимий ҳодиса сифатида амал қилади, холос, деб ҳисоблайдилар. Ўз қарашларининг исботи сифатида одатда сиёсий иқтисод инқирози ҳақида ҳали XIX аср охирларидаёқ айтилган ва у иқтисодиёт назариясининг турлича тушунишлари билан келиб чиққан. Масалан, сиёсий иқтисод инқирозини “қиймат”нинг мазмуни ҳақидаги масала ҳал этилганидан кейин бошқа ҳеч нарса тадқиқ этилмаганлиги билан боғлайдилар. Айрим тадқиқотчилар иқтисодиёт назариясининг инқирози белгиларини унинг услубиятидаги тушунмовчиликлар билан боғладилар. Сиёсий иқтисод синфий фан бўлган, шунинг учун ҳам синфлар тугатилиши билан сиёсий иқтисод тадқиқотларининг предмети йўқолди, деган фикрлар ҳам мавжуд бўлди. Иқтисодиёт назариясининг инқирози мавжуд эмас, балки алоҳида таълимотларнинг инқирози мавжуд, деган фикрни исботлашда ХХ асрнинг 30-йилларида вужудга келган кейнсча таълимот бурилишлари ҳақидаги далил келтирилди. Бироқ 80-йилларга келиб, кейнсчилик ҳам инқирозга учрагани ҳақида гапирилди ва неокейнсчилик назарияси вужудга келди. ХХ асрда ва ҳозирги даврда иқтисодиёт назарияси ва иқтисодий сиёсат яқинлашибгина қолмай, балки бир-бирини анча тўлдирди ҳам. Бу иқтисодиёт назариясининг хўжалик амалиётидаги роли ошиб бораётганлигидан далолат беради. Шу билан боғлиқ равишда, ҳар бир даврда юз бераётган жараёнларни изоҳла