ЭКОНОМЕТРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ОЦЕНКИ ВЛИЯНИЯ ВТОРИЧНОГО РЫНКА ЦЕННЫХ БУМАГ НА ИНДЕКС ФОНДОВОГО РЫНКА УЗБЕКИСТАНА

Аннотация

This paper presents an autoregressive distributed lag (ARDL) model to estimate the impact of secondary stock market capitalization, number of trades in the secondary stock market, and secondary stock market turnover on the stock market index. At the same time, based on econometric analysis, long-term and short-term connections between changes in the market turnover of secondary securities and the stock market index are described. Keywords: stock market index, secondary market, stock market turnover, autoregressive distributed lag (ARDL), stock market deals. 222 VIII SON - DEKABR, 2023 222 - 231 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, dekabr www.e-itt.uz Кириш. Бугунги кунда, капитал бозорининг рақобатбардошлигини ошириш ва унинг капиталлашувини 2023 йил якунига қадар 45 трлн сўмга етказиш, банк томонидан кредитлашга муқобил бўлган самарали молиялаштириш механизмини яратиш мақсадида “Тошкент” РФБни чуқур таҳлил қилиш бугунги куннинг долзарб масаласидан бири ҳисобланди. Мамлакатимизда фонд бозорини маълумотлари асосида эконометрик моделлар асосида таҳлил қилинмаслиги капитал бозори билан боғлиқ муаммоларни ҳал қилиш қарорларини қабул қилишга қийинчиликлар келтириб чиқармоқда. Ривожланган мамлакатларга назар ташласак, фонд бозоридаги муаммоларни келажакдаги ҳолатларини аниқлашда эконометрик моделлардан кенг фойдаланилмоқда. Хусусан, бугунги кунда кўпгина ривожланган мамлакатлар авторегрессив тақсимланган лаг (ARDL estimation) моделидан фойдаланган ҳолда фонд бозоридаги тенденцияларни аниқлашга ва муаммларни ҳал қилишга фойдланилмоқда. Афсуски, бизда ҳанузгача эконметрик моделлардан фойдланмаслик бугунги кунининг энг долсарб масалаларидан бири ҳисобланди. Адабиётлар шарҳи. Фонд бозорини индексига иккиламчи қимматли қоғозлар бозорини таъсирини кўпгина хорижлик олимлар тадқиқот олиб борганлар. Хусусан, Манамани Саху илмий ишланишига кўра, COVID-19 касаллигининг Ҳиндистон капитал бозоридаги турли бозор индексларига таъсирини ўрганади. Унинг тадқиқотида бозор индекс ўзгаришига COVID-19 касаллигининг ҳафталик ва кунлик таъсирини таҳлил қилади, хусусан OVID- 19 касаллиги даврида душанба кунлари учун юозор индекси салбий ўзгаришда эканлигини аниқлаган. Шунингдек, иккиламчи фонд бозор таъсири ҳам ўрганилган (Manamani Sahoo, 2021). Хорижлик иқтисодчи олимлардан Малика Нейфарнин илмий изланишида акция баҳоси ва макроиқтисодий ўзгарувчилар ўртасидаги узоқ ва қисқа муддатли боғланишни динамик қаторларда авторегрессив тақсимланган лаг (ARDL estimation) моделидан фойдаланган ҳолда тадқиқот қилган. Тадқиқоти натиасида, макроиқтисодий ўзгарувчилар ва фонд бозоридаги акциялари нархлари ўртасидаги узоқ муддатли мувозанат мавжудлиги топади. Шунингдек, фонд бозори ахборот жиҳатидан самарасиз, чунки оммага очиқ макроиқтисодий маълумотлардан акциялар нархини башорат қилиш учун фойдаланиш мумкин (Neifar, Malika, 2021). Шунингдек, Кудакваше Звитарисе Джавангве ва Оливер Такавиралар тадқиқотида Жанубий Африкадаги фонд бозори ва валюта курси ўртасидаги боғлиқликни ўрганиш учун ARDL модели фойдаланадилар. Бу эса, ўз навбатида, фонд бозори ва валюта курси ҳаракати ўртасида салбий боғланиш мавжудлиги кўрсатади. Уларнинг тадқиқот натижаси шуни кўрсатадики, фонд бозори ва валюта курси ўртасидаги узоқ муддатли боғланиш мавжуд, бироқ фонд бозори ва валюта курси ўзгариши, фоиз ставкаси ва инфляция ўртасидаги салбий юоғланиш мавудлигини кўрсатади (Javangwe K. Z., 2022). Жумладан, Пуджа Джоши ва Арун Кумар Гирилар илмий ишланишида ARDL (Autoregressive Distributed Lag) моделидан асосий макроиқтисодий ўзгарувчиларнинг фонд бозоридаги акциялар баҳосига таъсирини ўрганиш учун фойдаланилади. Тадқиқот натижаси шуни кўрсатадики, нефт нархи, инфляция ва акция баҳоси ўртасидаги узоқ муддатли салбий боғланиш мавжудлиги кўрсатди. Шунингдек, инфляция ва фонд бозорининг индекси ўртасида икки томонлама боғланиш таъсир сабаби мавжудлиги кўрсатади (Joshi P. ,2015) Тадқиқот методологияси. Тадқиқотимизда “Тошкент” РФБнинг маълумотлари асосида иккиламчи қимматли қоғозлар бозорини капиталлашувини фонд бозори индексига таъсир қилувчи омилларнинг авторегрессив тақсимланган лаг (ARDL estimation) ёрдамида эконометрик 223 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, dekabr www.e-itt.uz моделлаштириш назарда тутилган. Фонд бозори индексининг ўзгаришига таъсири қилувчи омиллар қилиб қуйидаги омиллар танланган. Фонд бозорини иккиламичи бозор капиталлашуви ҳажми, иккиламчи бозорини битимлар сони, иккиламчи бозор айланмасининг бозор индексини таъсири таҳлил қилинган. Тадқиқотимизда ушбу омиллар мустақил ўзгарувчи қилиб иккиламчи қимматли қоғозлар бозорини ўзгаришлари қилиб танланган, тобе ўзгарувчи эса, фонд бозори индексига таъсирини эконометрик модел асосида баҳоланди. “Тошкент” РФБнинг маълумотлари ойлик қилиб танланган бўлиб, маълумотлар базаси 2018 йилдан 2023 йилларни ўз ичига олади. Ушбу маълумотлар асосида фонд бозори индексига таъсир қилувчи омиллар ҳисобланган иккиламчи қимматли қоғозлар бозорини таъсирини мураккаб эконометрик усулларга асосланган авторегрессив тақси