ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ УЧЕТА ТОВАРНО-МАТЕРИАЛЬНЫХ ЗАПАСОВ

Аннотация

This article is devoted to the theoretical basis of reflecting the relations related to inventory in business entities of different types of ownership operating in our country in accounting. The types of inventories in business entities, the main tasks of the accountant in accounting for them, as well as opinions on the state of inventory and the establishment of internal control over their storage are highlighted. To fulfill these tasks, first of all, the proposals and recommendations on the use of primary accounting data, synthetic and analytical account registers have been developed. This eliminates several problems in the organization of inventory accounts in economic entities and serves to raise the level of financial reporting dataaccuracy. Keywords: gross income, expenses, product prime-cost, raw materials, work in progress, semi-finished products, account registers, analytical accounting, synthetic accounting. Кириш. Ҳозирги кунда турли мулкчилик шаклланган хўжалик юритувчи субъектларда асосий эътибор ишлаб чиқариш ҳажмини кенгайтириш, меҳнат унумдорлигини ошириш, корхоналарнинг рентабеллик даражасини ошириш, таннархни пасайтириш ҳамда натижада ялпи даромад, соф тушум ҳамда соф фойдани кўпайтиришга қаратилгандир. Бугунги иқтисодий шароитда ҳар бир хўжаликдаги маблағларни ўрганиш ҳаракатини давр талаби бўлиб ҳисобланади. Чунки маблағларни қай тарзда фойдаланиш корхонанинг молиявий натижасига боғлиқдир. Товар-моддий захираларнинг ишлаб чиқариш корхоналарида харажатлар қисмини асосини ташкил қилади. Шунинг учун ҳам доимий равишда товар-моддий захираларини ишлатилиши, қолдиғи, ҳаракатини доимий назоратга олиш зарурдир. Шунинг учун ҳам вақти-вақти билан корхоналарнинг ўзларида йил давомида фойдаланилишини таҳлил қилиш зарур ҳисобланади. Таҳлил учун маълумотлар инвентаризация йўли орқали олиб борилади. Айни пйтга келиб корхоналарда асосий харажатлар қисмининг ошиши, харажатларнинг ошиши эса корхоналарнинг молиявий натижаларига салбий таъсир кўрсатмоқда. Ушбу мақолада хўжалик юритувчи субъектларнинг харажатлар қисмида товар- моддий захираларининг тутган ўрни, таннархга таъсири, улардан қай даражада фойдаланишни таҳлил қилиб пировардида ўзимизнинг хулоса ва таклифларни беришдан иборат. Адабиётлар шарҳи. Товар-моддий захиралар ҳисоби ҳамда уларни гуруҳлаштириш бўйича маҳаллий ва хорижий олимлар бир қанча фикрларни ўз илмий тадқиқот ишларида баён қилишган. Масалан, Ғуломова (2012) томонидан товар-моддий захираларга қуйидагилар киритилган: • маҳсулотларни ишлаб чиқаришда фойдаланиладиган хом-ашё ва материаллар, харид қилинган ярим тайёр маҳсулотлар, бутловчи буюмлар, ёқилғи ва х.к.з; • боқувдаги ва яйловдаги ҳайвонлар; • деталлар, узеллар, буюмларнинг тугалланмаган ишлов берилиши ва тугалланмаган ишлаб чиқариш, ташкилотда тайёрланган тайёр маҳсулот; • бошқа юридик ва жисмоний шахслардан харид қилинган товарлар. Ушбу масалага иқтисодчи олимлар Хайдаров ва Тухсановлар (2006) томонидан эса қуйидагича ёндашилган: 124 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, dekabr www.e-itt.uz • хом-ашё материаллар (бутловчи буюмлар, ёнилғилар ва х.к.з); • тугалланмаган ишлаб чиқариш ва ярим тайёр маҳсулотлар, булар тайёрланиш даражасида ҳисобга олинади; • тайёр маҳсулот ва товарлар. Иқтисодиёт фанлари доктори, профессор Ташназаровнинг (2017) фикрича «миллий стандартимизда товар-моддий захираларга берилган таърифда «....маъмурий ва ижтимоий-маданий вазифаларни амалга ошириш» деган жумлани олиб ташлаш керак, деб ўйлаймиз, чунки бу жумлалар узоқ муддатда фойдаланадиган моддий активларнинг таърифида ҳам келтирилган». Шунингдек хорижий олимлардан Ладутько (2005) таърифига кўра, «ишлаб чиқариш захиралари «хом ашё, материаллар, сотиб олинган ярим тайёр маҳсулотлар, бутловчи қисмлар, конструкциялар, деталлар, ёқилғи ва бошқалар, яъни товар-моддий бойликлар тайёр маҳсулот олиш мақсадида инсон меҳнати уларга йўналтирилган меҳнат предметлари ҳисобланади. Ишлаб чиқариш жараёнида асл шаклини сақлайдиган ва маҳсулотга баҳони босқичма-босқич ўтказувчи меҳнат воситаларидан фарқли ўлароқ, меҳнат объектлари тўлиқ истеъмол қилинади, ўз қийматини шу маҳсулотга тўлиқ ўтказади ва ҳар бир ишлаб чиқариш циклидан кейин алмаштирилади». Левкович (2012) фикрига кўра «ишлаб чиқариш заҳиралари деганда, меҳнат предметлари сифатида фойдаланиладиган, қайта ишлаш ёки ишлаб чиқариш жараёнида янги фойдаланиш қийматини яратишда ёки иқтисодий эҳтиёжлар учун фойдаланиш учун мўлжалланган ишлаб чиқариш элементлари тушунилади. Улар тўлиқ бир ишлаб чиқариш циклида истеъмол қилинади ва ўз қийматини маҳсулот (ишлар, хизматлар) қийматига тўлиқ ўтказади». Седки, Смит ва Стрикландларнинг (2014) фикрича, «товар-моддий захиралар ҳисоби корхона томонидан амалга оширилган харажатларни тўлиқ ифода этиши ва инвесторлар учун кутилаётган фойда хусусида тўлиқ ахборот беришга хизмат қилиши керак». Профессор Вахрушина (2011) «халқаро амалиётда захиралар деганда оддий иш даври давомида ёки маҳсулотни ишлаб чиқариш ва сотиш мақсадида ишлаб чиқариш истеъмоли учун мўлжалланган активлар наза