АНАЛИЗ ВТОРИЧНОЙ ТОРГОВЛИ ГОСУДАРСТВЕННЫМИ ЦЕННЫМИ ЦЕННЫМИ БУМАГАМИ

Аннотация

This article analyzes the volume of secondary trading in government securities by year. The problems associated with the development of government securities in our country are also described. At the same time, scientific and methodological proposals for the development of the government securities market are presented. Keywords: government bonds, secondary market, primary market, profitability, debt market. Кириш. Бугунги кунда мамлакатимизда узоқ муддатли узилишдан сўнг давлат бюджети дефицитини қоплаш манбаларини диверсификация қилиш ҳамда ички молия бозорларини ривожлантириш мақсадларида 2018 йил декабрь ойида давлат қимматли қоғозлари чиқариш амалиёти қайта тикланди. Ўтган даврда Молия вазирлиги томонидан асосий эътибор бозор иштирокчилар сафини кенгайтириш, бозордаги талабга изчиллик билан мослашиш, ДҚҚ муддатини имкон қадар узайтириш (даромадлилик чиғизини шакллантириш), аукционлар жадвалини олдиндан эълон қилиш орқали иштирокчиларда кўникма ҳосил қилиш чоралари кўрилди. 2020 йилда АҚШ Ғазначилиги консультантлари кўмагида ДҚҚ бозорини ривожлантириш, мазкур операцияларни халқаро стандартларга мослаштириш, инфраструктурани такомиллаштириш ва босқичма-босқич хорижий инвесторларга очишни назарда тутувчи чоралар дастури ишлаб чиқилди. 364-367 VII SON - NOYABR, 2023 364 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, noyabr www.e-itt.uz Мазкур чоралар Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 13 апрелдаги ПФ- 6207-сонли Фармони билан тасдиқланган 30 Капитал бозорини ривожлантириш дастурини амалга оширишга оид йўл харитасига киритилган. Натижада, 2018-2021 йилларда ўтказилган аукционлар сони ва чиқарилаётган ДҚҚ ҳажмининг сезиларли равишда ошди. Бироқ, ҳамон мамлакатимизда далат қимматли қоғозларнинг иккиламчи савдо сезиларни даражада ошишда бўлиб келмоқда. Ўрта ва узоқ муддатли ДҚҚнинг эмиссия қилиниши миллий валютадаги паст хатарли инструментларни чиқариш орқали маблағларни жалб қилиш бенчмарки бўлиб хизмат қилади, молиявий инструментларни диверсификациялаш ҳамда молия бозорига янги иштирокчиларни (суғурта компаниялари ва бошқалар) жалб этиш учун замин яратади. Адабиётлар шарҳи. Давлат қимматли қоғозлари эмитентнинг қарз мажбуриятларини ифодаловчи қимматли қоғозлар ҳисобланади. Қарз мажбуриятларига чиқарган қимматли қоғозларни тўлиқ ҳажмда ва белгиланган муддатда қайтариш, шунингдек қимматли қоғозларни сотиб олиш тўғрисидаги шартномада назарда тутилган, тўланиши лозим бўлган фоизларни тўлаш ва шартнома бўйича бошқа мажбуриятларни бажаришларни ўз ичига олган бўлади (Мошенский, 2010). Шунингдек, кўпчилик олимлар давлат қимматли қоғозларини даромадлилик даражасини ва иккиламчи қимматли қоғозлар бозоридаги аҳамиятли жиҳатлари ўрганилган. Давлат қимматли қоғозлари бозори иккиламчи қимматли қоғозлар бозорининг ўзаги бўлиб, мамлакатда макроиқтисодий мувозанатни таъминлашга ёрдам берувчи бир қатор муҳим вазифаларни бажаради. Хусусан, давлат қимматли қоғозлари давлат ички қарзининг мавжудлиги шакли ҳисобланиб, бу эса, ўз навбатида давлат томонидан чиқарилган қарз қимматли қоғозлари ҳисобланди (Галанов, 2016). Давлат қимматли қоғозлари бозорининг ривожланиши иқтисодиётнинг молия секторида ислоҳотларсиз амалга оширилмайди. Аксарият, давлатлар учун давлат облигациялари бозори ривожланишидаги тўсиқлар молия тизимидаги муаммолар туфайли иқтисодиётга чуқур сингиб кетган. Мисол учун, ҳукумат молиялаштириш учун фақат бир нечта маҳаллий банкларга мурожаат қилганда, бозор рақобати пасаяди ва транзакция харажатлари ошади (World Bank & IMF, 2001). Шунингдек, қарз бозорини ривожлантириш, бир томондан, ички давлат қарзини, шу жумладан, давлат облигацияларини чиқаришни тўғри бошқаришни, иккинчи томондан, корпоратив облигацияларни чиқариш ва сотишда хусусий секторнинг иштирокини ўз ичига олади. Жумладан давлат қарзи давлатнинг барча кредитлар, шу жумладан давлат органлари ва махаллий хокимият оргонлари олдидаги давлат томонидан кафолатланган қарзлар бўйича мавжуд молиявий мажбуриятларини ифодалайди (Bhattacharyay, 2011). Шунингдек, бозорни ривожлантиришда муваффақиятга эришган ҳукуматлар нафақат давлат қарзларини, хусусан облигацияларни стратегик тарзда бошқарибгина қолмай, балки институтционал муҳит ва инфратузилмани яхшилаш бўйича ислоҳотларни ҳам амалга оширдилар. Жумладан, кам даромадли мамлакатларда давлат қарз бозорини ривожлантириш сиёсатини амалга ошириш ва сиёсатнинг бозор ҳолатига мослиги тадқиқотнинг нисбатан янги соҳалари ҳисобланади. Даттелс (1995) илғор,ривожланаётган ва паст даромадли мамлакатлар бозорларида облигациялар бозорларининг микро тузилмаларини таҳлил қилди. Даттелс (1995) облигациялар бозорини ривожлантириш жараёнида ҳокимият органларининг фаол роли муҳимлигини таъкидлайди. Бироқ, кейинчалик бозорни ривожлантириш бўйича тадқиқотлар кескин пасайиб кетди, бу турли хил иқтисодий шароитларда ривожланаётган бозорлар дуч келадиган қийинчиликларга бевосита ишора қилган. Шунингдек, Счинаси ва Смитлар (1998) тадқиқотида АҚШ, Европа ва Японияда давлат облигаиялар бозорини даромадларининг ҳозирги ҳолатини таҳлил қи