ПУТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ИНСТРУМЕНТОВ НАЛОГОВОГО АДМИНИСТРИРОВАНИЯ ДЛЯ СНИЖЕНИЯ ДОЛИ ТЕНЕВОЙ ЭКОНОМИКИ НАЛОГОВЫМИ ОРГАНАМИ

Аннотация

This article discusses the issues of effective use of financial instruments to reduce the share of the shadow economy in the country in recent years, as well as the implementation of measures to eliminate conditions and violations that contribute to the secret economy, through the use of tax administration tools developed by tax authorities. In addition, the article analyzes the timely disclosure of tax evasion schemes, develops tax scientific and practical conclusions and proposals to reduce costs associated with ineffective methods of administration, further optimize the structure of tax authorities by centralizing individual functions, increase the efficiency of tax administration, conduct field research research and eliminate contradictions in legislation. Key words: shadow economy, financial, hidden economy, tax revenues, analysis, risks, efficiency, schemes, tax discipline, methods and tools, advanced information and communication technologies, analysis, optimization, tax rate. Кириш. Бугунги кунда рўйхатга олинмаган ва тартибга солинмаган иқтисодий фаолият билан тавсифланган норасмий иқтисодиёт бутун дунё бўйлаб ҳукуматлар олдига катта қийинчиликлар туғдирмоқда, жумладан, даромадларни йўқотиш, ижтимоий ҳимояни пасайтириш ва иқтисодий ўсишга тўсқинлик қилмоқда. Норасмий иқтисодиётнинг зарарли таъсирини эътироф этган ҳолда, солиқ органлари унинг улушини камайтириш бўйича самарали стратегияларни амалга оширишда ҳал қилувчи роль ўйнайди. Ушбу мақола норасмий иқтисодиётни чеклаш ва расмийлаштиришни рағбатлантириш учун солиқ органлари қўллаши мумкин бўлган турли солиқ маъмуриятчилиги воситаларини кўриб чиқамиз. Бундан ташқари, солиқ маъмурияти воситаларини ўрганишдан олдин норасмий иқтисодиётнинг хилма-хил бўлганлигини учун солиқ органлари турли норасмий секторларнинг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда нозик ёндашувни қўллашлари керак. Солиқ жараёнларини рақамлаштириш ва электрон тўловларни рағбатлантириш иқтисодий фаолиятни расмийлаштиришда муҳим аҳамият касб этмоқда. Технологияни қўллаш орқали солиқ органлари шаффофликни ошириши, нақд пул операцияларига бўлган ишончни камайтириши ва молиявий операцияларни назорат қилишни осонлаштирмоқда. Солиқ органлари тартибга солувчи чора-тадбирлар, технологик ютуқлар ва жамоатчилик иштирокини ўзида мужассам этган яхлит стратегияни қабул қилиш орқали расмий иқтисодий иштирок этиш, барқарор иқтисодий ўсишни ва ижтимоий фаровонликни ошириш учун қулай муҳит яратиши мумкин. Адабиётлар шарҳи. Ҳозирги даврда солиқ органлари томонидан хуфиёна иқтисодиётни улушини камайтиришда солиқ маъмурчилиги инструментларидан фойдаланиш йўллари мавзусига оид қисқача адабиётлар шарҳини келтирамиз. Маҳкамовнинг (2014) фикрича, Давлат томонидан белгиланган солиқ, йиғим, бож ва бошқа мажбурий тўловларни тўламаслик, фойда (даромад)ни ёки солиқ солинадиган бошқа объектларни қасддан яшириш, камайтириб кўрсатиш, шунингдек, солиқ ёки қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш чора-тадбирларини такомиллаштириш борасида мамлакатимизда амал қилиб келаётган бир қатор қонун ва қонун ости меъёрий таҳлил қилиш ва қайта кўриб чиқиш орқали мавжуд муаммоларни қонун йўли билан ҳал қилиш зарур. Бу эса, ўз навбатида ушбу соҳадаги жиноятларни олдини олишда катта амалий аҳамият касб этади”. Солиқдан қочиш бу солиқ тўловчининг иқтисодий эгоистик туйғусига асосан юзага келсада, бироқ, у жамиятнинг иқтисодий соҳалари орқали ижтимоий муаммо даражасида намоён бўлиб, сиёсий масалаларга айланади. Бу борада Бавария молия вазири Гувер "Германияда солиқларни тўлашдан бўйин товлаш истаги туғилиш истагидан кучлироқдир" деганда солиқдан бўйин товлашнинг асосий ижтимоий-сиёсий негизини кўрсатиб ўтган эди (Kottke, 1998). 358 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, noyabr www.e-itt.uz Абдуллина (2016) фикрича, солиқдан қочишда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларда солиқ жиноятларини аниқлашда бухгалтерия ҳужжатларини таҳлил қилишнинг қийинчиликларининг мавжудлиги, янги ташкил этилиб, тез фаолиятини тугатадиган корхоналарни мониторинг қилишда етарли малаканинг камлиги, фуқаролик, иқтисодий ҳуқуқий ҳужжатларни ўзаро интеграциялаш асосида таҳлил қилишнинг қийинлиги, қонун ҳужжатларининг етарли такомиллашмаганлиги оқибатида солиқдан қочиш ҳолатларининг ҳуқуқий негизига асосланган ҳолда бу жараённи камайтиришга қаратилган ҳаракатларнинг самарасиз бўлишига таъсир қилмоқда. Вачугов (2019) солиқдан қочиш жараёнини яширин иқтисодиётнинг бўғини сифатида “солиқ соҳасидаги яширин иқтисодиёт” тушунчасини ҳам тушунтириб ўтади. Унинг фикрича, “солиқ тўлашдан бўйин товлаш яширин иқтисодиётнинг бир қисми бўлиб, солиқ тўлашдан бўйин товлаш бўйича хизматлар кўрсатиш бўйича яширин тузилмаларнинг фаолияти бизга “солиқ соҳасидаги яширин иқтисодиёт” атамасини киритиш имконини беради, унинг таърифи қуйдагича ифодаланиши мумкин: солиқ тўловчиларнинг ўзлари ҳам, солиқ тўлашдан бўйин товлашни ташкил этиш билан боғлиқ фаолиятни таъминлайдиган хизматларни кўрсатадиган соя тузилмалари тушунилади”. Райзберг (1997) фикрича, яширин иқтисодиётни – “реклама қил