СТРАХОВЫЕ ОТНОШЕНИЯ В ИСЛАМСКИХ ФИНАНСОВЫХ ОТНОШЕНИЯХ: ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ СЕМЬИ ТАКОФУЛ

Аннотация

In this article, the nature, importance and theoretical foundations of the family takaful insurance system of Islamic finance are explained. Also, the periods of development of this system and its impact on the Malaysian economy are described. Keywords: takаful, general takаful, family takаful, mudaraba, global takаful insurance market. Кириш. 2020 йилнинг 29 декабр куни давлатимиз раҳбари ўзининг Олий Мажлисга қилган мурожаатида, “Ўзбекистонда ислом молиявий хизматларини жорий этиш бўйича ҳуқуқий базани яратиш вақти-соати келди. Бунга Ислом тараққиёт банки ва бошқа халқаро молия ташкилотлари экспертлари жалб этилади”, – дея эътироф этди. Глобал такофул суғурта бозори дунёнинг бир қатор нуфузли молия ташкилотлари тарафидан 2022 йилда 31,7 миллиард АҚШ доллари ҳисобида баҳоланган ва 2032 йилга келиб 126,8 миллиард АҚШ долларга етиши прогноз қилинмоқда, бунинг учун такофулнинг 2023-2032 йилларда йиллик 15,2 фоизлик ўсиш сурати (СAGR – Compound annual growth rate)га эришиши кутилмоқда. VII SON - NOYABR, 2023 250-2 2 5 5 6 0 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, noyabr www.e-itt.uz Бугунги кунда, такафул кўпчилик мусулмон мамлакатларида суғуртанинг асосий шакли ҳисобланади. Аксарияти мусулмонлардан иборат бўлган мамлакатларда такафул суғуртасига талабнинг ўсиши такафул суғуртасининг кенгайиши учун муҳим омил бўлмоқда. Аксарият мусулмонлар яшайдиган бир қанча давлатларда ўрта синф қатлами даромадлари ўсиб бормоқда ва кучли иқтисодий ўсиш кузатилмоқда. Одамларнинг молиявий аҳволи яхшиланар экан, улар ўз мол-мулки ва фаровонлигини ҳимоя қилиш учун суғуртадан фойдаланишга кўпроқ қизиқмоқдалар ва бундай шароитда фуқароларга “Такофул” шариатга мувофиқ танловни таклиф қилади. Бундан ташқари, инвестиция фойдасининг иккала иштирокчи ўртасида тақсимланиши такафул суғурта бозорини бошқармоқда. Бироқ, минтақавий тафовутлар туфайли такафул суғуртаси бўйича стандартлаштиришнинг йўқлиги такафул суғурта бозорига тўсқинлик қилмоқда. Такафул операциялари ва маҳсулотлари тартибга солувчи тузилмалар, шариат кенгашлари ва амалиётлардаги фарқлар туфайли бир мамлакат ёки минтақадан бошқасига фарқ қилиши мумкин. Бир хилликнинг йўқлиги такафул операторларининг халқаро миқёсда ишлашини қийинлаштиради ва ягона глобал Такафул бозорининг ўсишига тўсқинлик қилади. Бундан ташқари, истеъмолчиларнинг такофул ҳақида билимларининг ва ундан хабардорлигинг пастлиги такафул суғурта бозорининг ривожланишига тўсқинлик қилувчи асосий омиллардир. Такофулга оид муносабатларда мусулмонлар кўп бўлган давлатларда сезиларли ўсиш кузатилаётган бўлса-да, бутун дунё бўйлаб ҳали ҳам кўп сонли аҳоли, жумладан, мусулмон бўлмаган мамлакатларда истиқомат қилувчи мусулмонлар ҳам мазкур хизмат билан етарлича молиялаштирилмаган ёки Такофул маҳсулотлари билан қамраб олинмаган. Бу ўрганилмаган бозор мусулмонлар сони кўп бўлган ҳудудларни, жумладан, Марказий Осиё, Жануби-Шарқий Осиё, Африка ва Европа ва Шимолий Американинг шариатга мос молиявий маҳсулотлар ҳақида хабардорлиги ва талаби ортиб бораётган ҳудудларни қамраб олади. Шундай қилиб, такафул суғурта бозори прогнози ўсиши учун катта даромадли имкониятларни тақдим этиши кутилмоқда. COVID-19 пандемияси такафул суғурта бозорига ўртача таъсир кўрсатди. Одамлар ва компаниялар соғлиқ ва иқтисодий муаммолардан молиявий хавфсизликни қидирар экан, пандемия бир томондан суғурта, шу жумладан такафулнинг қиймати ҳақида хабардорликни оширди. Бу инсонларда баъзи такафул товарларига, хусусан, соғлиқ ва ҳаёт суғуртасига қизиқишни оширди. Адабиётлар шарҳи. Дунёда ислом молиясини кенг тадқиқ қилган олимлардан, америкалик иқтисодчи, академик кординатор доктор Саиъд (2007) ўзининг “Ислом банк иши ва молияси: асослари ва замонавий муаммолари” (Islamic Banking and Finance: Fundamentals and Contemporary Issues) номли китобида (Саиъд, 2007) ислом суғурта корхоналари фаолиятини кенг ёритиб беради. Шунингдек у такофулга қуйиагича таъриф беради: “Такофул замонавий суғурта шартномаси учун муқобилдир. Бир гуруҳ шахслар, маълум бир хавфни ҳар биридан белгиланган суммани йиғиш орқали бўлишишга рози бўлишади (масалан, ёнғин натижасида келиб чиқиши мумкин бўлган зарар ва ҳоказо). Гуруҳ аъзоларидан бирортаси мазкур хавф остида қолган тақдирда, зарар йиғилган маблағлар ҳисобидан қопланади”. Ислом мамлакатларида яшаб ижод қилувчи олимлардан Доктор Яҳё Абдур-Раҳмон (2014), ислом молияси ва такофул бўйича кенг танилган олимлардан бўлиб, молиявий муносабатларда шариатга риоя қилиш ва молиявий шартномалар бўйича тадқиқотлари билан танилган (Яхё, 2014). Шунингдек Зоҳин Ансорий 2000 ва 2019 йиллар оралиғида нашр этилган сўнгги йигирма йиллик такафул адабиётларини синтез қилади ва услубий жиҳатдан адабиётларни кўриб чиқади, келажакдаги тадқиқотлар учун баъзи муҳим йўналишларни таклиф қилади (Ансорий ва бошқалар, 2022). Ушбу тадқиқот учун Scopus маълумотлар базасига мурожаат қилинганда 96 та мақола топилди. Мақолалар асосий мавзулар бўйича таснифланганда истеъмолчиларнинг хатти-ҳаракатлари, молиявий ва молиявий бўлмаган кўрсаткичлар, такафул моделлари, ин