ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ МЕЖДУНАРОДНОЙ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ИНТЕГРАЦИИ

Аннотация

This article describes the essence, importance and theoretical foundations of international economic integration. In addition, the article presents the stages of development of international economic integration and its impact on the economy of countries are described. Key words: integration, free trade, common market, globalization Кириш. Замонавий дунё интеграция жараёнлари билан ривожланмоқда. Дунёнинг турли минтақаларида интеграция савдо-иқтисодий, валюта, божхона ва сиёсий бирлашмалари сифатида шаклланмоқда. Бу объектив ва табиий жараён. Интеграция жараёнлари сайёрамиз миқёсида чуқурлашиб, такомиллашиб кучайиб бормоқда. Интеграция жараёнлари биринчи навбатда кўплаб халқаро ва нодавлат ташкилотларнинг шаклланишида намоён бўлмоқда. Ушбу жараён бир томондан глобаллашувнинг таъсирида юз бераётган бўлса, иккинчи томондан, мазкур воқеълик бевосита глобал иқтисодий ўзгаришларни юқори даражага кўтармоқда. Бундай шароитда ҳар бир мамлакат ўз иқтисодиётини миллий манфаатларини кўзлаб ва айни бир пайтда бошқа давлатлар билан тенг манфаатли ҳамкорлик асосида ривожлантириши, интеграцион гуруҳларда фаол иштирокчи бўлиши талаб этилади. Халқаро иқтисодий интеграция орқали ҳамкорликни амалга ошириш энг аввало иқтисодий имкониятлардан самарали фойдаланишни назарда тутади ва шунинг билан биргаликда ушбу жараёнда юзага келиши мумкин бўлган муаммоларни ҳал қилишни ҳам англатади. VII SON - NOYABR, 2023 186-119866 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, noyabr www.e-itt.uz Халқаро иқтисодий интеграциянинг долзарблиги шундаки, замонавий жаҳон хўжалигида ҳеч бир мамлакат бошқа давлатлар билан иқтисодий интеграциясиз тўлиқ, мукаммал ривожлана олмайди. Шунинг учун жаҳондаги интеграция жараёнларини чуқур ўрганиш замонавий давр талабидир. Тадқиқот ишининг мақсади халқаро иқтисодий интеграциянинг назарий жиҳатларини баён этиш ҳамда ундаги замонавий тенденцияларни таҳлил этишдан иборат. Адабиётлар шарҳи. Таъкидлаш жоизки, интеграциянинг асосий назариялари бевосита Ғарбий Европа интеграцияси доирасида шакллантирилган. ХХ асрнинг ўрталарида интеграция жараёнининг илмий тушунчалари институционал тизим, маданий рамзлар ва иқтисодий комплекснинг бирлигига асосланган бир хил макон яратиш ғояси атрофида қурилган. Интеграцияни ўрганишда тушунчалар, назариялар ва ёндашувларнинг умумийлигини тизимлаштиришда тадқиқотчилар одатда замонавий иқтисодий ва сиёсатшунослик таълимотларини таснифлаш методологиясига таянадилар. Ҳозирги вақтда интеграция тушунчалари ва назарияларини таснифлашда иқтисодий адабиётларда қуйидаги мактаблар ажралиб туради: федерализм, функционализм, бозор-институционал (neoliberal), таркибий, дирижизм (неокейнсианизм), неофункционализм, коммуникация ва бошқалар. Федерализм мактаби Европа интеграциясининг моҳиятини очиб беришга қаратилган. Европани бирлаштириш орзуларидан илҳомланган Европа федерализми интеграциянинг энг кенг тарқалган тушунчаси ҳисобланади. Миллий давлатни танқид қилган федералистлар, мавжуд миллий тузилмалар ичида фуқаролар энди иқтисодий ва сиёсий хавфсизликни ҳис қилмаётганини таъкидлаганлар. Аксарият муаллифлар федерализм деганда конституциявий асосда шаклланган ҳокимият ва уни бир қатор даражаларда бўлинишини назарда тутувчи давлат қурилмаси концепциясини тушунадилар. Хусусан, федерализм сиёсий тизимларнинг мавжудлиги сифатида белгиланади ва унда марказий ҳамда минтақавий ҳокимиятлар ўртасида ҳокимият тақсимоти мавжудлиги айтилади. Федерализм ғоясининг намоёндалари бўлиб Spinelli (1950), Albertini (1960), Forsyth (1981) ҳисобланадилар. Функционалистлар ва федералистлар иқтисодий ва сиёсий соҳалар ўртасидаги муносабатлар муаммоларига, яъни интеграциянинг сиёсий ва институционал жиҳатларига эътибор қаратганлар. Функционализмнинг асосчиси Mitrany (1975) бўлиб, олим халқаро ҳамжамиятнинг идеал шаклини изламаслик, балки у бажариши керак бўлган функцияларни очиб бериш керак деб ҳисоблаган. Функционализмга кўра, суверенитет фақат функция орқали ўтказилиши мумкин. Mitrany (1944) ўзининг “Working peace system” асарида давлат эмас, балки функция жаҳон ҳамжамиятида бирлаштирувчи тамойил бўлиши кераклиги ғоясини илгари сурган. Mitrany федерализмни ҳаракатларнинг механик тарқалиши деб ҳисоблаган, у давлатлар умумий муаммолар (қашшоқлик, муаммони ҳал қилишда давлатлар ўртасидаги яқин ҳамкорлик) асосида бирлашиши кераклигини таъкидлаган. Функционализм ҳаракатларнинг узлуксизлигига асосланади, яъни бунда босқичма-босқич ўзаро боғлиқлик тизими яратилиб муаммолар биргаликда ҳал қилинади. Функционализмнинг асосий тамойили оқилона тартибга солиш орқали давлатлар ўртасидаги зиддиятларни минималлаштирадиган функционал соҳаларни аниқ ажратиб олишдир. Функционал ҳамкорлик сиёсий эмас, балки иқтисодий ва ижтимоий режалар ҳамда вазифаларни тузишдан бошланади, масалан, умумий ресурсларни бошқариш, ишсизликка қарши кураш ва соғлиқни сақлаш каби. Функционализмда икки ёки ундан ортиқ мамлакатлар ўртасида ўзларини қизиқтирган масалаларни ҳал қилиш учун халқаро ташкилотлар ташкил этиш асосий қадам сифатида қаралади. Неофункционализм