ВОПРОСЫ ЭФФЕКТИВНОГО ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ФИНАНСОВЫХ ИНСТРУМЕНТОВ В СНИЖЕНИИ ДОЛИ ТЕНЕВОЙ ЭКОНОМИКИ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

In this article, the issues of effective use of financial instruments to reduce the share of the secret economy in our republic and the fact that the work of tax authorities to fight against the widespread practice of hiding the amount of income by taxpayers and using tax evasion schemes are discussed in a scattered and consistent manner, which leads to a decrease in tax discipline and the preservation of the scale of the secret economy. a study was conducted on the analysis and evaluation of the results of the deterioration of business conditions for honest entrepreneurs, and scientific and practical conclusions and proposals were developed for its application. Key words: secret economy, financial, hidden economy, tax revenues, risk analysis, risks, efficiency, schemes, tax discipline, methods and tools, advanced information and communication technologies, analysis, optimization, tax rate. 189 VI SON - OKTABR, 2023 189-195 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr www.e-itt.uz Кириш. Ўзбекистон ҳам кўплаб давлатлар қатори бир қатор ўзига хос иқтисодий муаммоларга дуч келмоқда, улардан бири норасмий ёки кўпинча “хуфиёна” деб аталадиган яширин иқтисодиётнинг кенг тарқалишидир. Ушбу норасмий иқтисодиёт расмий қоидалар, солиқ тизимлари ва меҳнат қонунлари доирасидан ташқарида юзага келадиган иқтисодий фаолиятни ўз ичига олади. Унинг мавжудлиги мамлакатнинг иқтисодий ривожланиши, фискал барқарорлиги ва ижтимоий фаровонлиги учун бир қанча муаммоларни келтириб чиқаради. Хуфиёна иқтисодиёти улушини камайтириш учун молиявий воситалардан самарали фойдаланиш Ўзбекистон иқтисодий тараққиётининг муҳим шартидир. Норасмий иқтисодиёт аҳоли қатламларини турмуш тарзи билан таъминлаш ва расмий сектордаги бўшлиқларни тўлдириш каби баъзи афзалликларга эга бўлиши мумкин. Адабиётлар шарҳи. Ҳозирги даврда хуфиёна иқтисодиётни улушини камайтиришда молиявий инструментлардан самарали фойдаланиш йўллари мавзусига оид қисқача адабиётлар шарҳини келтирамиз. Маҳкамовнинг (2014) фикрича, Давлат томонидан белгиланган солиқ, йиғим, бож ва бошқа мажбурий тўловларни тўламаслик, фойда (даромад)ни ёки солиқ солинадиган бошқа объектларни қасддан яшириш, камайтириб кўрсатиш, шунингдек, солиқ ёки қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш чора-тадбирларини такомиллаштириш борасида мамлакатимизда амал қилиб келаётган бир қатор қонун ва қонун ости меъёрий таҳлил қилиш ва қайта кўриб чиқиш орқали мавжуд муаммоларни қонун йўли билан ҳал қилиш зарур. Бу эса, ўз навбатида ушбу соҳадаги жиноятларни олдини олишда катта амалий аҳамият касб этади”. Солиқдан қочиш бу солиқ тўловчининг иқтисодий эгоистик туйғусига асосан юзага келсада, бироқ, у жамиятнинг иқтисодий соҳалари орқали ижтимоий муаммо даражасида намоён бўлиб, сиёсий масалаларга айланади. Бу борада Бавария молия вазири Гувер "Германияда солиқларни тўлашдан бўйин товлаш истаги туғилиш истагидан кучлироқдир" деганда солиқдан бўйин товлашнинг асосий ижтимоий-сиёсий негизини кўрсатиб ўтган эди (Kottke, 1998). Абдуллина (2016) фикрича, солиқдан қочишда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларда солиқ жиноятларини аниқлашда бухгалтерия ҳужжатларини таҳлил қилишнинг қийинчиликларининг мавжудлиги, янги ташкил этилиб, тез фаолиятини тугатадиган корхоналарни мониторинг қилишда етарли малаканинг камлиги, фуқаролик, иқтисодий ҳуқуқий ҳужжатларни ўзаро интеграциялаш асосида таҳлил қилишнинг қийинлиги, қонун ҳужжатларининг етарли такомиллашмаганлиги оқибатида солиқдан қочиш ҳолатларининг ҳуқуқий негизига асосланган ҳолда бу жараённи камайтиришга қаратилган ҳаракатларнинг самарасиз бўлишига таъсир қилмоқда. Вачугов (2019) солиқдан қочиш жараёнини яширин иқтисодиётнинг бўғини сифатида “солиқ соҳасидаги яширин иқтисодиёт” тушунчасини ҳам тушунтириб ўтади. Унинг фикрича, “солиқ тўлашдан бўйин товлаш яширин иқтисодиётнинг бир қисми бўлиб, солиқ тўлашдан бўйин товлаш бўйича хизматлар кўрсатиш бўйича яширин тузилмаларнинг фаолияти бизга “солиқ соҳасидаги яширин иқтисодиёт” атамасини киритиш имконини беради, унинг таърифи қуйдагича ифодаланиши мумкин: солиқ тўловчиларнинг ўзлари ҳам, солиқ тўлашдан бўйин товлашни ташкил этиш билан боғлиқ фаолиятни таъминлайдиган хизматларни кўрсатадиган соя тузилмалари тушунилади”. Райзберг (1997) фикрича, яширин иқтисодиётни – “реклама қилинмайдиган, уларнинг иштирокчилари томонидан яширилмаган, давлат ва жамият томонидан назорат қилинмайдиган, расмий давлат статистикасида қайд этилмаган иқтисодий жараёнлар” сифатида баҳолайди. Ефимичев (2000) эса, “солиқ тўлашдан бўйин товлаш бу-қонунда белгиланган солиқларни тўлаш бўйича қонунда белгиланган ҳаракатларни қасддан қилмаслик шаклида намоёнлик (ҳаракатсизлик) ҳисобланади” деб таърифлайди. Нудель (2007) “солиқ тўлашдан бўйин товлаш ижтимоий хавфлидир, жисмоний ёки юридик шахсларнинг солиққа тортиш соҳасида қонунда белгиланган солиқларни ва (ёки) йиғимларни тўлиқ ёки қисман тўламасликка қаратилган ҳаракат ёки ҳаракатсизлигидир” мазмунида тушунтиради. 190 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr www.e-itt.uz Майбурова, Киреенко, Ивановалар (