ПОСТОЯННОЕ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ОЦЕНКИ ИНВЕСТИЦИОННОЙ НЕДВИЖИМОСТИ ПО МЕЖДУНАРОДНЫМ СТАНДАРТАМ

Аннотация

This article focuses on the relevance of continuous evaluation of investment real estate (IPM) based on the standard of BHXS No. 40 "Investment real estate". The scientific work describes the nature of IKM, initial cost assessment and ongoing cost accounting. Methodological procedure of valuation of IKM in initial value model and fair value model is shown in practical examples. To the chart of accounts 0191 "Investment real estate: land plot", 0192 "Investment real estate: building", 9391 "Income from the increase in the value of IKM" accounts. The calculation procedure was based on the quoted value of minimum rent payments. The essence of the similar (analogous) sales method, income capitalization method, and cost method was revealed for the application of the fair value valuation model. The implementation of these suggestions will serve to align the IKMs in our country with international standards. Keywords: investment real estate, continuing costs, continuing valuation, initial value, initial value model, fair value model. Кириш. Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига (МҲХС) жадал ўтишни таъминлаш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 24 февралдаги “Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига ўтиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” 4611- сон қарори қабул қилинди. Қарорда акциядорлик жамиятлари, тижорат банклари, суғурта ташкилотлари ва йирик солиқ тўловчилар тоифасига киритилган юридик шахслар МҲХС асосида бухгалтерия ҳисоби юритилишини ташкил этиш ва молиявий ҳисоботни МҲХС асосида тайёрлаш, бухгалтерларни халқаро сертификатлаш, бухгалтерия ҳисоби соҳасида олий таълим тизимини илғор хорижий университетлар стандартларига мувофиқлаштириш, бухгалтерия ҳисоби фанларига оид ўқув дастурларини МҲХСлари асосида қайта ишлаб чиқиш ҳамда бошқа вазифалар юклатилди. Қўйилган вазифаларни бажарилиши ҳар бир алоҳида халқаро стандартларни тадқиқ этишни, уни мамлакатимиз иқтисодиётида қўллаш, услубий тавсиялар ишлаб чиқиш, объектларни тан олиш, баҳолаш, бухгалтерия счётларида акс эттириш ҳамда молиявий ҳисобот масалаларини халқаро стандартларга мувофиқ такомиллаштиришни талаб этади. Бугунги кунгача амалиётимизга жорий қилинмаган, эътибордан четда қолган, нисбатан кам ўрганилган, лекин ўта долзарб бўлган стандартлардан бири, бу 40-сон БҲХС73 “Инвестициявий кўчмас мулк” стандарти ҳисобланади. Ушбу стандарт инвестициявий кўчмас мулкининг (ИКМ) таърифи, тан олиш ҳамда баҳолаш тартиб қоидаларини белгилаб беради. Агарда корхона амалиётида ИКМлар мавжуд бўлсаю, улар тан олинмаган ва ҳисоботларда акс эттирилмаган бўлса, ҳисобот МҲХС асосида тузилган деган хулосани олиб бўлмайди. Чунки, МҲХСларига ўатаётган корхона МҲХСларига тўлиқ ёки қисман ўтганлигини эътироф этишлари керак бўлади. Мамлакатимизда ўзбек тилида инвестициявий кўчмас мулк тушунчаси, уни бухгалтерия ҳисобида акс эттириш услубий тартибларини баён этувчи мақолалар ҳиссаси кам. Амалдаги счётлар режасида ИКМлар ҳисоби учун счётлар кўзда тутилмаган. Молиявий ҳисоботнинг белгиланган шаклларида ИКМни акс эттирувчи моддалар киритилмаган. Аксарият ҳолларда ИКМлар асосий воситалар таркибидан ҳисобга олиб келинмоқда. Молиявий ҳисоботларга очиқлашларга ИКМларга доир ахборотлар келтирилмаган. Инвестициявий мулкни адолатли қийматда баҳолаш механизмлари тараққий этмаган. Кўчмас мулк фаол бозори суст ривожланган. Амалиётда бухгалтерлар ИКМни тан олиш, давомий баҳолаш ва ҳисоботларда акс эттириш бўйича услубий тавсиялар билан таъминланмаган. Санаб ўтилган муаммоларнинг мавжудлиги ИКМлар ҳисоби методологиясини МҲХСлари асосида ташкил этиш, илғор тажрибалар асосида такомиллаштиришни тақозо этади. Бунинг учун эса нафақат халқаро стандартлар, балким илғор хорижий тажрибаларни тадқиқ этиш талаб этилади. Юқоридагилар асосида хулоса қилиб айтишимиз мумкинки, мазкур мақола айнан ИКМларни баҳолаш, счётларда акс эттириш каби долзарб масалаларга бағишланган. 73 40-сон БҲХС “Инвестициявий кўчмас мулк” //http://finotchet.ru/articles/1272/ 203 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr www.e-itt.uz Адабиётлар шарҳи. ИКМни тан олиш ва баҳолаш масалалари хорижий ва маҳаллий олимларимиз томонидан ўрганилган. Робин Джойс (2017) тижорат банкларида инвестициявий мулкларни баҳолаш бўйича ўқув қўлланма яратган. Ушбу ўқув қўлланмада ИКМни тан олиш ва баҳолашдаги барча мавжуд ситуацион ҳолатлар таҳлил қилинган ва амалий мисолларда кўрсатиб берилган. Ҳамдамов ва Обидхоновлар (2023) ўзларининг мақолаларида инвестициявий кўчмас мулкни миллий стандартлар асосида ҳисобга олиш тизимини халқаро стандартларга гармонизация қилиш масалаларини ёритган. Солдаткина (2020) инвестициявий кўчмас мулк ҳисобини 40-сон МҲХС ва 6-сон БҲФСлар (Бухгалтерия ҳисобининг федерал стандартлари) асосида ҳисобга олиш тарибини такомиллаштиришга бағишланган мақолаларида “2021 йил учун КамАЗ ПАО учун МҲХСлари асосида тузилган консолидацияланган молиявий ҳисоботида очиқланадиган инвестициявий кўчмас мулкни 40-сон МҲХСларига (IAS) мувофиқ бошланғич ва давомий баҳолаш талабларини” иллюстратив тартибга ба