МАКРОЭКОНОМИЧЕСКИЕ ФАКТОРЫ ОБЕСПЕЧЕНИЯ ЛИКВИДНОСТИ ПРЕДПРИЯТИЙ

Аннотация

The liquidity of enterprises directly depends on changes in macroeconomic policy. In particular, an increase in the rate of devaluation of the national currency and the rate of inflation have a negative impact on the liquidity of enterprises. The article substantiates ways to eliminate the negative effects of macroeconomic factors on the liquidity of enterprises in the republic. Key words: enterprises, liquidity, inflation, devaluation, cash, receivables, credit, interest rate. Кириш. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ-60-сонли Фармони билан тасдиқланган Янги Ўзбекистоннинг 2022-2026 йилларга мўлжалланган Тараққиёт стратегиясида 2023 йилдан бошлаб инфляциянинг йиллик даражасини 5 фоиздан ошмаслигини таъминлаш ва давлат бюджетининг дефицитини номинал ялпи ички маҳсулотга нисбатан 3 фоиздаен ошмаслигига эришиш мамлакат иқтисодиётини барқарор ривожлантиришнинг зарурий шартлари сифатида эътироф этилган (Фармон, 2022). Бу эса, ўз навбатида, корхоналарнинг ликвидлилигини таъминлашнинг макроиқтисодий омилларини илмий асосда тадқиқ қилиш заруриятини юзага келтиради. 142 142-146 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, avgust www.e-itt.uz Адабиётлар шарҳи. Бир гуруҳ иқтисодчи олимларнинг фикрига кўра, корхонанинг ликвидлилигини ошириш усулларига қуйидагилар киради: – ишлаб чиқаришни айланма маблағларни қайта тақсимлаш, захираларни камайтириш, ликвидли активларни кўпайтириш ҳисобидан оптималлаштириш учун ресурсларни бошқаришнинг самарали тизимини яратиш; – молиявий мажбуриятларни камайтириш ва уларни таъминлаш учун зарур бўлган пуллик ликвидли активларни кўпайтириш имконини берадиган молиявий барқарорлаштириш механизмини қўллаш; – дебитор қарздорликни қайта молиялаш ва бунинг ҳисобидан факторинг, форфейтингни қўллаш асосида пул маблағларини кўпайтириш, дебитор қарздорликни айланиш тезлигини ошириш; – фойдани, рентабелликни, тушумни кўпайтириш учун айланма активлардан интенсив фойдаланиш; – дебитор қарздорликни сўндириш ва айланмадан ташқари активларнинг ўсишини чеклаш (Мухачёва ва бошқ. 2019). Тобиннинг (2010) хулосасига кўра, ҳукумат ва Марказий банк, молиявий активларга бўлган талаб ва улар таклифини бошқариш, уларнинг даромадлилига таъсир этиш орқали капиталнинг инвесторлар учун мақбул бўлган даромад меъёрига таъсир этишлари мумкин. Агар монетар ҳокимият капиталнинг кутилаётган, инвесторлар учун мақбул бўлган даромад меъёрини пасайтирмоқчи бўлса, у ҳолда, реал капиталга инвестициялар сифатида акциялар даромадининг бозор меъёрига таъсир этишлари мумкин. Фридменнинг (1999) фикрига кўра, Марказий банк пуллар таклифини тартибга солиш учун етарли даражадаги имкониятларга эга бўлиб, инфляция соф пул феномени бўлгани ҳолда, кўп омилли жараён эмас. Шу боисдан, пул массасини тартибга солиш йўли билан инфляцияни жиловлаш мумкин ва бу вазифани фақатгина Марказий банк бажара олади. Кроливецкаянинг (2011) хулосасига кўра, Марказий банк пуллар таклифининг иқтисодиётга таъсирини яратилган пулларни миллий иқтисодиётга қайси каналлар орқали кириб келаётганлигини ҳисобга олган ҳолда кўриб чиқиш зарур. Пуллар таклифининг у ёки бу каналига боғлиқ равишда янги пулларнинг фоиз ставкаларига, миллий иқтисодиётга ажратиладиган кредитлар ҳажмига, давлат харажатлари даражасига, умумий талабга ва иқтисодий ўсиш суръатларига таъсири юзага келади. Хесс ва Моррисларнинг (1996) фикрига кўра, баҳоларнинг сезиларсиз даражадаги ўсиши ҳам иқтисодий ўсишга салбий таъсир кўрсатади. Уларнинг фикрига кўра, баҳоларнинг унчалик сезиларли даражада бўлмаган ўсиши ҳам инфляция динамикасидаги ноаниқликни кучайтиради. Бу эса, ўз навбатида, тижорат банклари кредитлари фоиз ставкасининг ўсишига олиб келади. Бобакуловнинг (2008) хулосасига кўра, “монетизация коэффициентининг паст эканлиги иқтисодиётда ўзаро тўловсизлик муаммосини чуқурлаштиради, хужалик юритувчи субъектларнинг пул оқимини заифлаштиради, тўлов қобилиятини рағбатлантиришга тўсқинлик қилади ва пулнинг айланиш тезлиги нисбатан салбий таъсирни юзага келтиради”. Ҳақиқатдан ҳам, республикамиз иқтисодиётини пул маблағлари билан таъминланганлик даражасининг паст эканлиги иқтисодиётдаги тўловсизлик муаммосини ҳал қилиш имконини бермайди. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 18 ноябрдаги ПФ-5877 – сонли “Инфляцион таргетлаш режимига босқичма-босқич ўтиш орқали пул-кредит сиёсатини такомиллаштириш тўғрисида”ги фармонига мувофиқ: – Ўзбекистон Республикаси Марказий банкига инфляция даражасини 2021 йилда 10 фоизгача пасайтириш ҳамда 2023 йилда 5 фоиз даражадаги доимий инфляцион мақсадни (таргет) ўрнатиш йўли билан 2020 йилнинг 1 январидан бошлаб пул-кредит сиёсати механизмларини босқичма-босқич инфляцион таргетлаш режимига ўтказишни таъминлаш вазифаси юкланди; – монетар сиёсатнинг асосий принциплари қилиб қуйидагилар белгиланди: 143 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, avgust www.e-itt.uz * инфляциянинг доимий амал қиладиган мақсадини белгилаш ва уни кенг жамоатчиликка етказиш; * пул бозоридаги фоиз ставкаларини тартибга солиш ва инфл