ВОПРОСЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ АДМИНИСТРИРОВАНИЯ АКЦИЗНОГО НАЛОГА

Аннотация

The article examines important issues related to the improvement of excise tax administration. Excise tax plays an important role in the formation of state revenues and regulation of consumption of certain goods and services. Analyzes issues and suggests potential solutions to enhance excise tax collection, streamline administrative processes and ensure compliance. By addressing these issues, countries can optimize excise tax revenues and achieve better fiscal and regulatory outcomes. Key words: administration, difficulties, inefficiency, compliance, revenue optimization, regulatory results, taxes and taxation, indirect taxes, excise tax, excise goods, practice of taxation of excise goods. 301-303801 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyul www.e-itt.uz Кириш. Aкциз солиғи давлат даромадларини шакллантиришда ва айрим тармоқларни тартибга солишда ҳал қилувчи рол ўйнайди. Бироқ, акциз солиғи бўйича самарали маъмуриятчиликни таъминлаш турли қийинчиликлар ва самарасизлик туфайли мураккаб вазифа ҳисобланади. Aкциз солиғи маъмурияти тартибга солинадиган тармоқларга таъсирини ҳисобга олган ҳолда риоя этилишини назорат қилиш, адолатли йиғишни таъминлаш ва даромадларни оптималлаштиришни ўз ичига олади. Акциз солиғи маъмуриятчилигида дуч келадиган муаммоларни ўрганиш ва такомиллаштириш стратегияларини таклиф қилишга қаратилган. Ушбу муаммоларни ҳал қилиш орқали ҳукуматлар солиқ йиғиш механизмларини яхшилашлари ва мақсадли тармоқлар учун яхши тартибга солиш натижаларига эришишдан иборат. Адабиётлар шарҳи. Акциз солиғи турли иқтисодий ривожланиш босқичларида бўлган қатор давлатларда билвосита солиққа тортишнинг самарали шакли сифатида эътироф этилади. Делипалла (2009) томонидан “акциз солиғи билвосита солиқларнинг таркибий қисмларидан биридир. 1976 йилдаги Aкцизлар тўғрисидаги қонуннинг 6-бўлимида кўрсатилганидек, Малайзияга ва маҳаллий ишлаб чиқарилган товарларга импорт қилинадиган акциз солиғи. Бу бож давлат истеъмоли ёки ижтимоий муҳандислик тенденциясини ўзгартириш механизми сифатида ишлатилади. Aкциз солиғи тўғрисидаги актда мажбурий бўлган товарларга спиртли ичимликлар, тамаки, сигареталар, сигареталар, тўрт ғилдиракли ҳайдовчилар, кўп мақсадли транспорт воситалари ва ўйин карталари киради”. Гилес, Теддс (2002) томонидан контрабанда фаолиятини солиқ органидан солиқ тўлашдан бўйин товлаш мақсадида амалга ошириладиган қонуний ёки ноқонуний, бозор ёки бозордан ташқари барча операциялар деб таърифлаган. Билвосита солиқларни тўлашдан бўйин товлаш кўпинча контрабанда, айниқса божхона тарифлари бўйича жиноятлар билан боғлиқ. Контрабанда жиноятлари ембарго, маҳсулот сифати ва квоталар каби пул ва пул бўлмаган даромадларга таъсир қилади. Ҳаи ва Сее (2011) томонидан солиқ тўловларига қасддан ёки қасддан жалб қилинган компаниялар, жисмоний шахслар иштирокидаги ўлчовлар бўйича дуч келган қийинчиликлар туфайли мос келмаслик бўйича тадқиқот олиб боришди. Шу сабабли, ушбу тадқиқотда асосий эътибор солиқ тўловчи сифатида импорт қилувчилар ўртасида акциз солиғини бажармаслик ҳодисаси ва омилларига қаратилган. Бундан ташқари, француз иқтисодчиси Ф.Дэмэзон таъкидлаб ўтган эди: “Акцизнинг биргина ўзи бошқа барча солиқ тушумлари ва ундан ҳам кўпроқни беришга қодирдир” (Джамалов, Уразметов, 2021). Боровко (2012) фикрича, “ҳозирги замон солиқ сиёсатининг истиқболли йўналиши ва концептуал акциз солиғига тортиш амалиётининг ижтимоий йўналтирилган моделини шакллантириш ва унинг самарали ривожланишини таъминлашдир”. Тегетаева (2016) фикрича, “акциз солиғи эгри солиқ таркибига кирсада, ҳозирда унинг асосий аҳамияти аҳоли ижтимоий истеъмолининг ҳолати ва истиқболини баҳолаш мезони эканлигидадир”. Троянская ва Низамиевалар (2013) таъкидлашича, “билвосита солиққа тортишнинг самарали шакли сифатида акциз солиғидан истеъмолни тартибга солувчи ва ишлаб чиқаришни рағбатлантирувчи восита сифатида фойдаланиш имкониятларини яратиш, уларнинг барқарорлигини таъминлаш муҳим аҳамият касб этаётир”. Юқорида билдирилган фикрларнинг умумлашма таҳлили “акциз солиғининг зарурлиги” тушунчаси моҳиятини тушунишга уч хил ёндашув мавжудлигини кўрсатди. Мамлакатимиз солиққа тортиш амалиётини ривожлантиришга муносиб ҳисса қўшиб келаётган олимларимиздан Э.Гадоев, Т.Маликов, О.Олимжонов, Х.Собировларни ҳам мисол келтириш мумкин. Бироқ шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, мамлакатимизда олиб борилаётган илмий тадқиқот ишларида акцизости товарларни солиққа тортиш амалиёти ҳамда акциз солиғи маъмуриятчилиги мавзуси жуда кам ўрганилган. Тадқиқот методологияси. Ушбу мақолада қиёсий таҳлил ҳамда индукция ва дедукция баҳолаш усулларидан фойдаланилди. Қиёсий усулдан фойдаланилиб, акцизости товарларни солиққа тортиш 302 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyul www.e-itt.uz амалиётини самарали бошқаришда креатив ёндашувларнинг амалий аҳамиятини ёритиш бўйича илмий хулосалар берилди. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Aкциз солиғи узоқ тарихга эга ва асрлар давомида мавжуд. Aкциз солиғи тушунчасини қадимги цивилизацияларга бориб тақалса бўлади, у ерда алкогол ва тамаки каби ба