ВОПРОСЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ УЧЕТА И АУДИТА ФИНАНСОВЫХ ИНСТРУМЕНТОВ

Аннотация

Ушбу мақола халқаро молиявий ҳисобот стандартларига мослаштириш, қимматли қоғозларни ҳисобини ташкилий масалаларини ҳал қилиш ва ҳалқаро молиявий ҳисобот стандартларлари асосида аудиторлик текширувларни ташкил этиш масалалари келтирилган. Калит сўзлар: халқаро молиявий ҳисобот стандарталари, хорижий мезон, қимматли қоғозлар, аудиторлик фаолиятини миллий стандарти, инвестиция, депозит сертификати, корпоратив облигациялар, эмиссиявий қимматли қоғозлар, варрант, опцион, ҳосилавий қимматли қоғозлар, операцион аудит, мувофиқлик аудити. ВОПРОСЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ УЧЕТА И АУДИТА ФИНАНСОВЫХ ИНСТРУМЕНТОВ Махмудов Саиджамол Кадиржонович Андижанский машиностроительный институт кандидат экономических наук, доцент Аннотация. В статье рассматриваются вопросы согласования со стандартами международной финансовой отчетности, решение организаторских вопросов учета ценных бумаг и организация аудиторских проверок на основе стандартов международной финансовой отчетности. Ключевые слова: международные стандарты финансовой отчетности, иностранный стандарт, ценные бумаги, национальные стандарты аудита, инвестиции, депозитный сертификат, корпоративные облигации, эмиссионные ценные бумаги, варрант, опцион, производные ценные бумаги, операционный аудит, комплекс аудит. ISSUES OF IMPROVING ACCOUNTING AND AUDIT OF FINANCIAL INSTRUMENTS Makhmudov Saidjamol Kadirjonovich Andijan machine-building institute candidate of economic sciences, associate professor Annotation. The article deals with the issues of harmonization with international financial reporting standards, the solution of organizational issues of accounting for securities and the organization of audits based on international financial reporting standards. Keywords: international financial reporting standards, foreign standard, securities, national auditing standards, investments, certificate of deposit, corporate bonds, equity securities, warrant, option, derivative securities, operational audit, complex audit. Кириш. Жаҳонда иқтисодиётни модернизация қилиш ва инновацион ривожлантириш йирик ҳажмда инвестицияларни талаб қилиши, мазкур жараёнда қимматли қоғозлар бозори ривожланиши жамғармаларни инвестицияларга трансформация қилади ва иқтисодиёт тармоқларига инвестиция киритишга имконият яратади. 198 198-206 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyul www.e-itt.uz Қимматли қоғозларни бирламчи ва қайта сотиш бўйича барча операциялар қимматли қоғозлар савдо тизимларида фонд биржаси, электрон савдо ва уюшмаган савдо тизимлари орқали амалга оширилади. “Жахондаги энг йирик 10 та биржа жахон фонд бозори капиталлашувининг қарийб 77 фоизини ёки 65,6 триллион АҚШ долларни ташкил қилади. Улар бўйича биржа савдоларининг кунлик ҳажми 5,0 триллион АҚШ доллардан ошади, бу жахон айланмасининг 40,0 фоизини ташкил этади, 22,0 фоизи фақат NYSE (New York Stock Exchange) ва NASDAQ (National Association of Securities and Dealers Automated Quotations) биржаларига тўғри келади”102. Дунё амалиётида молия бозорини бошқариш жараёнларида молиялаштириш даражасини кескин тушиб кетганлиги, уларнинг олдини олиш, иқтисодиётни эркинлаштириш ва корпоратив бошқарув жараёнида халқаро талабларга мос равишда бухгалтерия ҳисоби ва аудитини ташкил этишнинг турли методологик ёндашувлар асосида юритилиши кузатилмоқда. Жаҳон мамлакатларида иқтисодиётнинг глобаллашуви шароитида бевосита қимматли қоғозлар бозори иштирокчиларининг рақобатбардошлигини ошириш муаммолари вужудга келиши, молиявий инструментларни тан олиш, унинг ҳисобини ташкил этиш ва аудиторлик текширувларини ўтказишда, молиявий ҳисоботларда маълумотларни бузиб кўрсатишлар, фирибгарликларни олдини олишда муҳим илмий тадқиқот мавзулардан бири бўлиб қолмоқда. Олиб борилган илмий тадқиқотлар натижалари шуни кўрсатидики, жаҳоннинг йирик давлатларида қимматли қоғозларнинг кузатувсиз чиқарилиши натижасида кўплаб нуфузли халқаро таҳлил марказлари ва экспертларининг чалғитишига сабаб бўлмоқда. Ушбу шароитда қимматли қоғозлар бозори қатнашчиларининг фаолиятини мувофиқлаштириш ва назорат қилиш, улар томонидан чиқарилаётган молиявий инструментларни таъминланганлик даражасини ошириш, молиявий инструментлар ҳисобини янада ислоҳ қилиш, уни ҳозирги бозор иқтисодиётига мослаштириш масалалари, халқаро ва миллий тадқиқот марказлари томонидан илмий изланишлар олиб борилмоқда. Ўзбекистон Республикасида кейинги йилларда молиявий инструментлардан кенг фойдаланиш мақсадида хўжалик юритувчи субъектлар қимматли қоғозларини дунёдаги машҳур фонд биржалари талаблари асосида уларга жойлаштириш натижасида бизнесни ривожланиши ва уни самарали бошқариш муаммосини ҳал этиш, молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларини қўллаш бўйича алоҳида эътибор қаратиш белгиланган. “Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига ўтишни жадаллаштириш орқали хорижий инвесторларни зарур ахборот муҳити билан таъминлаш ва халқаро молия бозорларига кириш имкониятларини кенгайтириш, шунингдек, ҳисоб ва аудит соҳалари мутахассисларини халқаро стандартлар бўйича тайёрлаш тизимини такомиллаштириш мақсадида” (Қонун, 202