ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ФИНАНСОВЫЙ КОНТРОЛЬ И ЕГО СОДЕРЖАНИЕ

Аннотация

In the article, a discussion was carried out on the issues of State financial control and its content, as well as its nature, tasks and methods of financial control were discussed, and conclusions and proposals were formulated. Key words: accounting, financial control, internal control, audit, authorized person, public sector, public funds Кириш. Давлат молиявий назорати давлат маблағларини бошқаришда шаффофлик, ҳисобдорлик ва самарадорликни таъминлашда муҳим роль ўйнайди. Молиявий операцияларни мониторинг қилиш ва баҳолаш орқали у ҳукуматларга давлат ресурсларини ҳимоя қилиш ва фискал интизомни сақлашга ёрдам беради. Давлат молиявий назорати давлат секторидаги молиявий фаолиятни тартибга солиш ва назорат қилиш учун ҳукумат томонидан ўрнатилган сиёсат, тартиб ва механизмлар тизимини англатади. У давлат маблағларини тўғри йиғиш, тақсимлаш ва улардан фойдаланиш, шунингдек, қонунчилик ва меъёрий-ҳуқуқий базага риоя қилишни таъминлашга қаратилган турли жараёнлар ва воситаларни ўз ичига олади. Давлат молиявий назорати нафақат бюджетларнинг даромад қисмини шакллантириш жараёнини, балки уларнинг харажат қисмини ҳам қамраб олади, чунки давлат дастурларини амалга ошириш, жорий ва капитал харажатларни молиялаштириш, маҳаллий бюджетларга қўшимча маблағлар билан таъминлаш жараёнида назоратни амалга ошириши шарт. 309-316 309 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyun www.e-itt.uz Асосий эътибор ресурс салоҳиятини сафарбар этишнинг ўз вақтида ва тўлиқлигига, давлат молия тизимининг иқтисодий муносабатларининг барча даражаларида тушумларнинг ўз вақтида ва тўлиқлигига ҳамда харажатларнинг самарадорлигига ҳамда бухгалтерия ҳисобига риоя этилишига қаратилади. Шу билан бирга, хўжалик юритувчи субъектлар ва унинг таркибий бўлинмаларининг ички молиявий назорати тизими кўп жиҳатдан давлат молиявий назорати доирасидан чиқиб кетади, чунки молиявий-хўжалик фаолияти натижаси инвестициялар самарадорлигини оширади. Асосийси, давлат молиявий назорати давлат молиясини бошқаришнинг шаффофлиги, ҳисобдорлиги ва самарадорлигини оширишга қаратилган. У молиявий аудит, ички назорат, самарадорликни баҳолаш ва рискларни бошқариш каби фаолиятни ўз ичига олади, буларнинг барчаси молиявий интизомни сақлаш ва молиявий қонунбузарликларнинг олдини олишга ёрдам беради. Адабиётлар шарҳи. Бу борада тадқиқотчиларнинг илмий изланишларига мурожаат қилсак, унинг мазмун- моҳияти батафсил намоён бўлади. “Назорат -бу мониторинг тизими. Бошқариладиган объект фаолиятини таққослаш, текшириш ва таҳлил қилиш, бошқарув циклининг бир шакли сифатида қабул қилинган ёки қабул қилинган бошқарув қарорларининг асослилиги ва самарадорлигини баҳолаш, ушбу қарорларни амалга оширишнинг оғиш (дифференциация) даражасини аниқлаш учун реал натижаларнинг белгиланган параметрлари ва меъёрий кўрсатмалар, шунингдек бошқарув қарорларини қабул қилиш учун” (De Koning, 1999). Ҳозирги вақтда давлат молиявий назорати тизимини қуришнинг назарий асослари ноаниқ бўлиб, унинг ахборот ва инновацион технологияларни ривожлантиришдан келиб чиқадиган янги шаклларини ҳисобга олмайди. Бу эса ҳар бир назорат шаклининг умумий тизимда жойлашишини аниқлашнинг муаммоли масалаларига олиб келади. Давлатнинг молия- бюджет сиёсатини амалга оширишда ҳамда унинг молиявий барқарорлигини таъминлашда молиявий назорат ажралмас ўринни эгаллайди, бу давлат назорати чора-тадбирларини амалга ошириш, ички аудитни ташкил этиш ва бюджет маблағларини оптимал бошқаришни таъминлаш бўйича текшириш тизими ҳисобланади ва давлат мулки қонунийлик ва самарадорлик, тежамкорлик, унумдорлик ва ошкоралик тамойилларига асосланади (Bardash, Baraniuk, 2016). Назорат қуйидаги хусусиятлар билан тавсифланади: 1) у махсус белгиланган, ваколатли шахслар томонидан амалга оширилади; 2) бўйсуниш муносабатлари доирасида амалга оширилади; 3) белгиланган усулда белгиланган тартиб, изчил, тартибга солинадиган ҳаракатлар мажмуи; 4) назорат қилинадиган объектга нисбатан белгиланган ўтказиш қоидаларига ва назорат қилинадиган объект томонидан риоя қилиш даражасини белгилашга қаратилган; 5) айбдор шахсларни жавобгарликка тортиш масаласи қўзғатилишига олиб келиши мумкин (Gryaznova, Markina, 2014). Мнич ва бошқалар (2009) ўз тадқиқотларида қуйидагича фикрларни билдириб ўтишган, яъни: “назорат остида ваколатли шахсларнинг тартибга солинадиган фаолиятини тушуниш керак, бу назорат қилинадиган субъектнинг назорат объектига нисбатан хулқ-атвор қоидаларига қанчалик риоя қилишини аниқлаш бўйича ҳаракатларнинг маълум бир кетма- кетлиги бўлиб, натижада айбдор шахсларни жавобгарликка тортувчи ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишга олиб келиши мумкин”. Жамоатчилик назорати - бу ҳокимият ва маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг ваколатли органларининг ҳуқуқий нормалар билан тартибга солинадиган фаолияти, муайян назорат субъектларининг муайян объектга нисбатан меъёрий ва индивидуал ҳужжатларга мувофиқлигини текшириш учун тартибга солувчи даражада белгиланган тартиб бўлган назорат тури, шу жумладан молиявий назорат (Zubarev, 2017). Айрим олимлар ва бошқалар молиявий назо