СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ПРАКТИКИ ПРОВЕРКИ КОНТРАГЕНТОВ ПРИ МОНИТОРИНГЕ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ НАЛОГОПЛАТЕЛЬЩИКОВ

Аннотация

In the article, it is discussed and concluded that by improving the practice of checking counterparties and monitoring the activities of taxpayers, tax authorities can increase their ability to identify possible tax evasion cases, ensure fair taxation and ultimately contribute to the overall efficiency of the tax system. Key words: tax, budget policy, budget, tax administration, checking of counterparties, monitoring, activity, taxpayers, business entities, tax reporting, tax revenues, tax benefits, tax rate. Кириш. Контрагентларни текшириш ва солиқ тўловчилар фаолиятини назорат қилиш амалиёти солиқ қонунчилигига риоя этилишини таъминлаш ва солиқ тўлашдан бўйин товлашнинг олдини олишда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. 165-171265 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyun www.e-itt.uz Бироқ, бу жараён кўпинча унинг самарадорлигига тўсқинлик қиладиган турли қийинчиликлар ва муаммоларга дуч келади. Ушбу мақолада контрагентларни текшириш ва солиқ тўловчилар фаолиятини назорат қилиш амалиёти билан боғлиқ асосий масалаларни ўрганади ва ушбу амалиётни такомиллаштириш муҳимлигини таъкидлайди. Aсосий муаммолардан бири хўжалик операцияларининг мураккаблиги ва хилма-хиллиги бўлиб, бу контрагентлар ва уларнинг битимларининг қонунийлигини тўғри баҳолашни қийинлаштиради. Бу мураккаблик тадбиркорлик фаолиятининг ортиб бораётган глобаллашуви ва солиқни режалаштиришнинг мураккаб стратегияларидан фойдаланиш билан янада кучайди. Солиқ органлари контрагентларни текшириш ва солиқ тўловчилар фаолиятини назорат қилиш амалиётини такомиллаштириш орқали уларнинг мумкин бўлган солиқ тўлашдан бўйин товлаш ҳолатларини аниқлаш, адолатли ва адолатли солиққа тортишни таъминлаш ва пировардида солиқ тизимининг умумий самарадорлигига ҳисса қўшиш имкониятларини ошириши мумкин. Адабиётлар шарҳи. Мавзу доирасида асосий ўрганилувчи солиқ тўловчилар фаолиятини назорат қилишда нисбaтaн бeрилгaн тaърифлaргa бaтaфсил тўхтaлсак. Кофлер ва Кашириналар (2017) солиқ назоратини солиқ тизими фаолиятининг муҳим шарти солиқ текширувлари орқали амалга ошириладиган самарали механизм деб ҳисоблайди. Ушбу олимларнинг ёндошувида “солиқ текшируви солиқ органининг солиқлар ва бюджетга бошқа мажбурий тўловларнинг тўғри ҳисобланиши, ўз вақтида ва тўлиқ тўланиши (ўтказилиши) устидан назорат ҳаракати, бу жараёнда солиқ назорати натижасида олинган ҳақиқий маълумотлар солиқ органларига тақдим этилган солиқ декларацияси маълумотлари билан таққосланадиган иқтисодий механизмдир. Шестакованинг (2018) илмий қарашлари бу борада анчайин ўз аҳамиятига эга. Ушбу олим солиқ назоратига таъриф бериб уни: “солиқ интизомига риоя этилишини текшириш, солиқ ҳуқуқбузарликларининг максимал сонини аниқлаш ва профилактика чораларини кўриш имконини берувчи техника ва усулларни ўз ичига олган солиқ қонунчилигининг бажарилишини назорат қилиш соҳасидаги ваколатли давлат органларининг махсус, профилли ҳаракатлари мажмуидир”. Рискларни бошқариш жараёни (Compliance Risk Management process, 2006): Солиққа риоя қилиш хавфини мунтазам равишда аниқлаш, баҳолаш, тартиблаш ва даволаш бўйича тизимли жараён. Курбанов, Ғаффоров (2020) ўз тадқиқотларида: “Янги таҳрирдаги Солиқ кодексида, солиқ назорати ўтказишнинг янги тартиби жорий этилмоқда, у солиқ органларига камерал, жойига чиққан ҳолда текшириш ва солиқ аудитини ваколатли орган билан келишилмасдан таҳлика- таҳлил дастури асосида амалга ошириш ҳуқуқини беради”. Иқтисодий жараёнларнинг хилма-хиллиги иқтисодий хавфлар турларининг хилма- хиллигини белгилайди. Иқтисодий фаолият соҳасига гуруҳлаш мезонларини қўллаган ҳолда улар тижорат, молиявий, банк, суғурта таваккалчиликлари ва бошқаларни аниқлайдилар. Ҳозирги кунда илмий ва амалий фаолиятда улар мустақил равишда иқтисодий хатарлар сифатида солиқ хатарлари ҳақида кўпроқ гапира бошладилар. Асар муаллифлари ҳам иқтисодчилар, ҳам юристлардир (Щекин, 2007). Покровский (2011) кўриб чиқиш учун хавфнинг таркибий хусусиятларини таклиф қилади: хавф, хавфга мойиллик, хавфга сезгирлик (заифлик), бошқа хавф-хатарлар билан ўзаро таъсир қилиш, хавф ҳақида мавжуд маълумотлар, хавф миқдори, хавф билан боғлиқ харажатлар (харажатлар), ўзига хослик хавфлар. Логинова (2006) корхона хатарлари турларини иқтисодий фаолият соҳалари бўйича таснифлайди, ташқи ва ички муҳит корхона билан боғлиқ хавфларни таъкидлайди. Ташқи муҳитнинг хавфларига иқтисодий, сиёсий, экологик, бозор, саноат; ички муҳит хавфларига - ишлаб чиқариш, менежмент, маркетинг ва логистика, молиявий, инвестиция, инновацион, экологик ва иқтисодий. Жумладан, швециялик иқтисодчи олим Беcкер (2004) томонидан хуфиёна иқтисодиётнинг ўзига хослиги, норасмий иқтисодиёт бозор иқтисодиётининг назорат қилиб бўлмайдиган қисми эканлиги таъкидланиб, улар рағбатлантиришнинг бошқа шаклларига асосан товарлар ишлаб чиқаришлари ва хизматлар кўрсатишларини маълум қилган. Богданова (2013) суд қарорлари учун солиқ таваккалчилигининг беш таснифини таклиф этади: − иқтисодий асослилик: қарам контрагентлар ёки компаниялар гуруҳининг фаолияти; 166 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, i