АНАЛИЗ МОДЕЛЕЙ ПРОГНОЗИРОВАНИЯ ВЕРОЯТНОСТИ НЕСОСТОЯТЕЛЬНОСТИ (БАНКРОТСТВА) ХОЗЯЙСТВУЮЩИХ СУБЪЕКТОВ

Аннотация

This article presents the concept of insolvency (bankruptcy) and its content, the definitions of the concept in various scientific publications, the methodology of insolvency analysis, and the relevance of the topic. The Law of the Republic of Uzbekistan "On Bankruptcy" was repealed and the Law of the Republic of Uzbekistan "On Insolvency" was adopted. This Law was developed in accordance with Article 155 of the State Program for 2020. The article describes the foreign models of bankruptcy prediction and the indicators used in them. As a result of the research, was formed the author's approach to preventing insolvency (bankruptcy) and recommendations were developed. Key words: insolvency, bankruptcy, crisis, assets, equity, liabilities, sales, sales revenue, working capital. 86 86-95 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyun www.e-itt.uz Кириш. Бугунги кунда хўжалик юритувчи субъектлар ўз фаолияти давомида кризис ҳолатларга учраб тўловга қобилиятсизлик (банкротлик) даражасига келиб қолмоқда. Уларнинг жорий молиявий ҳолатини тўловга қобилиятсизлик (банкротлик) эҳтимолининг метод ва моделларини қўллаган ҳолда баҳолаш ҳамда прогнозлаш орқали ташхислаш лозим бўлади. Натижада салбий оқибатларни олдиндан бартараф қилиш имкони туғилади. Тўловга қобилиятсизлик(банкротлик)ни прогнозлашнинг мақбул модели мавжуд эмас, ҳар бир методнинг ўзига хос афзалликлари ва камчиликлари мавжуд. Тўловга қобилиятсизлик (банкротлик)ни ташхислашдан мақсад кризис ҳолатлар белгиларини олдиндан аниқлашдир. Хўжалик юритувчи субъектларнинг бу ҳолатда ўз вақтида самарали ва илмий асосланган бошқарув қарорларини қабул қила олиши муҳим жиҳат ҳисобланади. Ўзбекистон Республикасида юридик ва жисмоний шахсларнинг, шунингдек якка тартибдаги тадбиркорларнинг тўловга қобилиятсизлиги соҳасидаги муносабатларни тартибга солиш мақсадида 2022 йилнинг 12 апрель куни “Банкротлик тўғрисида”ги қонун негизида “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги қонун қабул қилинди. Ушбу Қонун 2020 йилга мўлжалланган Давлат дастурининг 155-бандига мувофиқ ишлаб чиқилган. Мазкур Қонун лойиҳасининг қабул қилиниши мамлакатимизнинг халқаро рейтингларда тўловга қобилиятсизлик индикаторидаги ўрнини кўтариш, шунингдек, амалиётда тўловга қобилиятсизлик ҳолатига тушган корхоналарнинг фаолиятини тезкорлик билан тиклаш имконини беради. Буларнинг барчаси мамлакатимизда иқтисодиётнинг жадал ривожланиши, бизнес юритиш учун шароитларнинг янада яхшиланиши, хорижий инвестицияларни жалб этишда жозибали ҳамда ишончли муҳитни яратишга хизмат қилади. Мазкур мақола тўловга қобилиятсизлик (банкротлик) эҳтимолини ташхислаш бўйича мавжуд моделларни ўрганиш, улар асосида корхоналар тўловга қобилиятсизлик даражасини аниқлаш имконини ўрганиш ҳамда уни олдини олиш бўйича чора-тадбирларни ишлаб чиқишга қаратилган. Адабиётлар шарҳи. Қонунга мувофиқ “банкротлик” тушунчаси ўрнига “тўловга қобилиятсизлик” тушунчасидан фойдаланилади. Қонуннинг 3-моддасига мувофиқ, “тўловга қобилиятсизлик — суд томонидан эътироф этилган, қарздорнинг пул мажбуриятлари бўйича кредиторлар талабларини тўла ҳажмда қаноатлантиришга ва (ёки) солиқлар ҳамда йиғимлар бўйича ўз мажбуриятларини тўла ҳажмда бажаришга қодир эмаслиги”дир50. Мазкур Қонуннинг 5-моддасига кўра, Тўловга қобилиятсизлик аломатлари қуйидагилардан иборат: Вақтинча тўловга қобилиятсизлик – мажбуриятни 3 ойда бажараолмаслик (шаҳарни ташкил этувчи корхона ҳамда унга тенглаштирилган корхоналар томонидан эса 6 ой ичида бажаролмаслик); Доимий тўловга қобилиятсизлик – судга ариза бериш санасидаги ва аризаберилган йилнинг бошидаги ҳисобот даврида қарздорнинг мажбуриятларини унинг активлари қийматидан ошиб кетиши. Илмий адабиётлар ва нашрларда “тўловга қобилиятсизлик” тушунчаси “банкротлик” тушунчаси билан бир хил маънода келтирилади. “Банкротлик – бу арбитраж суд ёки ташкилот мулкдорлари томонидан қарздорнинг мажбурий тўловлар ва пуллик мажбуриятлар бўйича кредиторлар эътирози бўйича тўлиқ ҳисоблашиш имконининг мавжуд эмаслиги ҳолатидир”(Масаев, 2014). “Нобарқарорлик сабаб, банкротлик унинг оқибати ҳисобланади. У нобарқарорлик юридик шахс кредиторлар, ходимлар ва давлат олдидаги мажбуриятларини қоплаш имкониятига эга бўлмаган ҳолда юзага келади деб ҳисоблайди. Банкротлик, унинг фикрича, қарздорнинг сўнгги сифатидир. Қарздорнинг бу сифатини белгилаш ҳуқуқи маъмурий судларда мавжуд”(Брижак, 2020). 50 Ўзбекистон Республикасининг “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида” ги Қонуни. 2022 йил 12 апрель, ЎРҚ-763-сон. 87 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyun www.e-itt.uz “Иқтисодий ночорлик, банкротлик, кризис ҳолати, инқироз каби тушунчалар одатда битта маънони яъни, корхоналарнинг синишини изоҳлашда ишлатиладиган тушунчалар ҳисобланади” ( Нехайчук ва б., 2016). “Бугунги кунда ташкилот учун ўз тўловга қобилиятлилиги, банкротлик хавфи даражаси ва бошқа молиявий рискларни бошланиши эҳтимолини баҳолай олиш имконияти ҳаётий муҳим жиҳат ҳисобланади. Банкротлик эҳтимолини объектив баҳолаш кризис ҳолатлар вужудга келишига ўз вақтида таъсир ўтказиш, самарали бошқарув қарорларини қ