T.MÁTMURATOV SHIǴARMALARINDA STILISTIKALIQ FIGURALARDIŃ QOLLANILIW ÓZGESHELIKLERI

Аннотация

This article talks about the peculiarities of using stylistic figures in the language of works of T. Matmuratov. The phenomena of inversion, gradation, ellipse, as well as rhetorical question, polysyndeton, alliteration, assonance are analyzed on the basis of examples. Keywords: stylistic figure, inversion, gradation, ellipse, rhetorical question, polysyndeton, alliteration, assonance etc. ОСОБЕННОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ СТИЛИСТИЧЕСКИХ ФИГУР В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ Т.МАТМУРАТОВА Аннотация. В этой статье говорится об особенностях использования стилистических фигур в языке произведений Т. Матмуратова. На примерах проанализированы явления инверсии, градации, эллипсиса, а также риторический вопрос, полисиндетон, аллитерация, ассонанс. Ключевые слова: стилистическая фигура, инверсия, градация, эллипсис, риторический вопрос, полисиндетон, аллитерация, ассонанс и т.д. Stilistikalıq figuralar tildiń kórkemlew quralı sistemasında úlken áhmiyetke iye. «Stilistikalıq figuralar, bul ayrıqsha qurılǵan sintaksislik dizbekler hám gápler bolıp, olar tildiń obrazlılıǵı ushın xızmet etedi». [1.85]. Biz bul maqalamızda T.Mátmuratov shıǵarmaları tilinde stilistikalıq figuralardıń qollanılıw ózgeshelikleri haqqında sóz etemiz. Sońǵı waqıtları shayır shıǵarmalarınıń tillik ózgeshelikleri izertlewshiler tárepinen hár tárepleme izertlenilip kiyatır [6;7]. Shayır insannıń ruwxıy halatın, qaharmannıń ishki sezimlerin stilistikalıq figuralardıń járdeminde sheber jetkizgen. Inversiya qubılısı, gáptiń qurılısındaǵı gáp aǵzalarınıń ádettegige salıstırǵanda orın almasıp qollanılıwına aytıladı. Kórkem shıǵarmada ol ayırım sózlerge ayrıqsha poetikalıq wazıypa júklew, ayırım pikirlerdi ayrıqshalandırıp kórsetiw hám usı tiykarda kórkem mazmundı tereńlestiriwge qaratılǵan boladı. [5.45] Isledi qalaq qulaq, Pol qaqtı jay sıbadı [4.183-bet]. Sırımdı aytpadım sırım ańbasqa, Jaqsı nárselerge únsiz súysindim. 5 34 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Muńımdı shaqpadım biypám joldasqa, Gúrsinsem awlaqta jalǵız gúrsindim [4.114-bet]. Sonday waqta ushıp ańlarım, Bolalmayman shay iship málham. Ilajı joqbeken janlarım, Nóserlerge tutıwǵa qalqan [4.117-bet]. Bul mısallarda isledi, sırımdı aytpadım, muńımdı shaqpadım, bolalmayman, tutıwǵa sózleri inversiya qubılısına ushıraǵan. Gradaciya. T.Mátmuratov shıǵarmalarında gradaciya qubılısı yaǵnıy gáptegi birgelikli aǵzalardıń mánilik jaqtan kem-kem kúsheytilip yamasa páseytilip beriliwi túrinde ushırasadı. Dostımnıń kemisi sezilmesin dep, Qısılsa qısıldım, sozsa sozıldım, Dostımnıń bawırı ezilmesin dep, Dártimdi dalaǵa shıǵıp ezildim [4.114-bet]. Túrtpedim, tiymedim, jónsiz zeyinge, Máhálinde masayradım, mardıydım, Kishipeyil boldım kishi peyilge, Gárdiye bergenge men de gárdiydim [4.116-bet]. Bul qosıq qatarlarında qısıldım, sozıldım, ezildim, túrtpedim, tiymedim, masayradım, mardıydım birgelikli bayanlawıshları háreketti kem-kem kúsheytip bergen. Ellipsis. Kórkem shıǵarmada yaki tekstte tawıp qoyıwǵa bolatuǵın gáp aǵzasınıń gápte túsirilip aytılıwı hám soǵan sáykes hárekettiń kúsheytilip beriliwi ellipsis dep ataladı. V.Tomashevskiy ellipsisti gáp qurılısında ayırım aǵzalardıń jetispewshiligi, olardıń mánisi kontekst arqalı psixologiyalıq jaqtan ańlatılıp turatuǵınlıǵın hám ellipsiste kóbinese feyil sózler túsirilip qaldırılatuǵının aytadı. [8.239]. Qaraqalpaq tilinde ellipsis qubılısı kóbinese naqıl-maqallarda ushırasadı. Lirikalıq shıǵarmalarda qaharmannıń ishki sezimlerin beriw ushın qollanıladı. Mezgilsiz qartaymaq ómirge qaslıq, Baxıtlı ǵarrılıq, ekinshi jaslıq. Ertektiń sózleri búgingi sózler Ertektiń qosıǵı, búgingi qosıq [4.167-bet]. Keltirilgen mısallarda kórinip turǵanınday feyil sózler túsirilip qaldırılǵan, usı arqalı sózlerdiń jıynaqlıǵına, pikirdiń ıqshamlıǵına erisilgen. Túsirilip qaldırılǵan feyil sózler pikirdi túsiniwde kemshilik tuwdırmaydı, al kerisinshe pikir mazmunı kontekst arqalı ańlatılıp turadı. Ritorikalıq soraw. «Ritor» grek tilinen alınǵan bolıp orator, sheshen, dilwar degen mánilerdi bildiredi. Ritorikalıq soraw juwap talap etilmeytuǵın soraw gápler bolıp, kórkem shıǵarmada qaharmannıń sezim-tuyǵıların, keypiyatın tásirli súwretlewge qaratılǵan boladı. Ritorikalıq soraw tiykarınan tastıyıqlaw mazmunına iye boladı. Ondaǵı soraw intonaciyası, tiykarınan, tásirsheńlikti, dıqqattı awdarıw wazıypasın atqaradı. Ritorikalıq sorawda sanalı oqıwshı bul sorawdıń juwabı da óz ishinde ekenligin túsinip aladı. Mısalı: Diydar qádirlidur insaniyatqa, Million manat bir dostıńnan ziyat pa? [4.61-bet]. 5 35 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Dúnya dártlerimdi meniń qozǵadı, Aytpasa kewilge árman emes pe? [4.56-bet]. Ana mehri bolmaǵanda eger de Adamzat balası ósip-óner me? [4.88-bet]. Asindeton – kórkem shıǵarmalarda gáptiń bir neshe birgelikli aǵzalarınıń dánekersiz qatar kelip qollanılıwı. Asindeton shıǵarmaǵa belgi