JOQARI BILIMLENDIRIW SISTEMASINDA AYIRIM TERMINLERDIŃ MÁNILERI

Аннотация

In the article, the meaning of the term, which is used in the field of education, is also explained about the service of the teacher. It was briefly mentioned about the location of the typical functions. Key words: term, bachelor, master, dissertation, doctor ЗНАЧЕНИЯ НЕКОТОРЫХ ТЕРМИНОВ В СИСТЕМЕ ВЫСШЕГО ОБРАЗОВАНИЯ Аннотация. в статье раскрывается значение термина, используемого в сфере образования и службы учителя. Вкратце было упомянуто о расположении типовых функций. Ключевые слова: термин, бакалавр, магистр, диссертация, доктор. Qaraqalpaq tilindegi pedagogikalıq terminlerdiń barlıǵı da joqarı bilimlendiriwde qollanıla bermeydi. Sol sıyaqlı joqarı bilimlendiriw sistemasındaǵı terminler de orta arnawlı yaki ulıwma bilim beriw mekemelerinde qollanılmaydı. Sonıń menen birge joqarı bilimlendiriw sistemasındaǵı terminlerdiń barlıǵı da ózimizdiń túpkilikli sózler emes, kerisinshe kópshiligi sırttan ózlesken yaki kirip kelgen termin sózler. Usılardı esapqa ala otırıp olardıń mánilerine toqtalıp ótemiz. Sózlerdiń mánileri leksikologiyada úyrenilgeni menen, sóz mánisi menen termin mánisi arasında parıq bar. Solay eken, termin sózlerdiń mánilerin de terminologiyada úyrenemiz. Al, terminologiya termin sózlerdi úyreniwshi ilim. Usı orında til bilimindegi terminler sistemasınıń izertleniwine dıqqat qaratıw orınlı. Terminlerdi bir qatar sistemalastırıp olardıń glossariyin islep shıqqan M.F.Úrkumbaev hám A.S.Axmetovlardıń avtorlıǵındaǵı ilimiy iskerler, bakalavr, magistr hám oqıtıwshılarǵa arnalǵan “Глоссарий” miyneti terminlerdi analizlewde úlken derek bolıp xızmet etedi. Usı glossariydegi termin sózlerge maqalamızda toqtalıp ótpekshimiz. 58 NEW RENAISSANCE 2024 OCTOBER INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 1 | ISSUE 8 Joqarı bilimlendiriwde eń kóp qollanılatuǵın termin sóz “bakalavr”. Biz bilemiz bakalavr joqarı oqıw ornında beriletuǵın dáreje. Bul haqqında glossariyde tómendegishe túsinik berilgen: “Бакалавр – бирыңғай Еуропалық билим бериу кеңистигиндеги жоғары билимниң биринши дәрежеси. Оны алу ушын жоғары оқу орнында кеминде ұш жыл билим алу керек және кем дегенде 180 академиялық кредит ECTS жинау қажет”1 Demek, qazaq til biliminde de joqarı bilimlendiriw terminleri arasında eń kóp qollanılatuǵın bakalavr termini derlik birdey mánis-mazmunǵa iye. Búgingi kúnde de bakalavr túsinigi dál usınday mánide qollanıladı, degen menen ili-bilim hám siyasattıń rawajlanıwı menen bakalavr basqıshında birqansha ózgerisler, ózgeshelikler bar. Mısalı, bakalavr dárejesinde kúndizgi ishki tálimde úsh jıl emes, al tórt jıl oqıwı belgilengen, al sırtqı tálimde bes jıl oqıwı belgilengen. Sonday-aq, usı kúnge deyin joqarı oqıw ornında bakalavr dárejesin alıw ushın 80-100 bet kóleminde pitkeriw qánigelik jumısı jazıp kelingen bolsa, keyingi 4 (tórt) jıllıqta bul qaǵıyda májbúriy emes boldı. Yaǵnıy student óz qálewine qaray pitkeriw qánigelik jumısın jazıwı yaki sońǵı pitkeriw imtixanların tapsırıw arqalı bakalavr dárejesin alıwı múmkin boldı. Bunnan tısqarı “magistr” termini de joqarı bilimlendiriwde jiyi qollanılatuǵın termin sóz bolıp, biz bilemiz, bakalavrdan sońǵı basqısh. Bul haqqında M.F.Úrkumbaev hám A.S.Axmetovlar glossariyde tómendegishe túsinik bergen: “Магистр – жоғары билим берудеги екинши деңгейли бирыңғай еуропалық дәреже. Бакалавр дәрежесинен кейин бериледи”.2 Demek, evropadaǵı sıyaqlı bizde de magistr dárejesi bakalavrdan sonǵı basqısh. Házirgi waqıtta magistraturada 2 (eki) jıl dawamında oqıladı hám magistr dárejesin alıw ushın 80-100 bet kóleminde magistrlik dissertaciya jumısı jazıladı hám qorǵap shıǵıladı. Magistr sózine keletuǵın bolsaq, bul termin áyyemgi tariyxta-aq qollanılǵan termin. Magistr (latınsha – magistrate - baslıq) – Áyyemgi rimde mámleketlik lawazım mánisinde qollanılǵan. Búgingi kúnge kelip bolsa joqarı bilimlendiriwde tálim alıwshı, ilim izleniwshi mánisinde qollanılmaqta. Joqarı bilimlendiriwde eń kóp qollanılatuǵın terminlerdiń biri “doktor, filosofiya doktorı”. Bilemiz, joqarı oqıw orınlarında studentler joqarı dárejede bilim alıwı ushın ilim doktorlarınan sabaq aladı, bilim úyrenedi. Bul ilim doktorları haqqında glossariyde tómendegishe túsinik berilgen: “Доктор (философия докторы) – жоғары билим берудиң бирыңғай еуропалық кеңистигиндеги ұшинши деңгейли дәрежеси. Ереже бойынша жоғары оқу орындарында 8 жыл бойы билим алу мен диссертация жазуды, қорғауды талап етеди. Қазирги ресейлик 1 Уркумбаев М.Ф. , Аxметова А.С. Билимгерлер мен талапкерлерге, бакалаврлар мен магистрларға, оқытушыларға арналған глоссарий. – Тараз; Тараз университети, 2011. -6-бет. 2 Уркумбаев М.Ф. , Аxметова А.С. Билимгерлер мен талапкерлерге, бакалаврлар мен магистрларға, оқытушыларға арналған глоссарий. – Тараз; Тараз университети, 2011. -10-бет. 59 NEW RENAISSANCE 2024 OCTOBER INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 1 | ISSUE 8 «ғылым кандидаты» дәрежесине сәйкес келеди”3. Demek, bul jerde házirgi waqıtta qollanılıp júrgen PhD doktorı haqqında sóz barmaqta. Bul ilimiy dárejeni alıw ushın