Организация управленческого учета и анализа на предприятиях водоснабжения

Аннотация

The article reflects managerial accounting and steps of its organization, the importance of managerial analysis in water supply companies. Key words: water resources, water supply, sewerage services, managerial accounting, managerial analysis. “Сув шу қадар бебаҳо табиий бойлик, бўлмаган ноёб ресурси сифатида товар кўри- илоҳий неъматки, инсон ҳаёти ва жамият нишини олади. тараққиётини, ўсимликлар олами, ҳайвонот Бошқарувнинг марказлаштирилган ти- дунёсининг яшаши ва ривожланишини сув- зимида сув таъминоти корхоналари фаолия- сиз асло тасаввур қилиш мумкин эмас. Ҳаёт- ти бюджет маблағлари ҳисобига ташкил нинг мавжудлиги сув билан боғлиқ”[5]. этилган. Бозор муносабатларига ўтиш нати- Халқаро сув менежменти институти жасида бу манба бирдан камайди, бу эса ўз тадқиқотларига кўра, 1,2 млрд киши сув тақ- навбатида мазкур соҳа фаолиятининг нобар- чил бўлган ҳудудларда истиқомат қилмоқда, қарорлиги, материал-техник базанинг эски- сув етишмайдиган ҳавзаларда тахминан 1,6 ришига олиб келди, анъанавий бошқарув ме- млрд киши ҳаёт кечирмоқда. Сув ресурслари тодлари ўзининг номақбуллигини исботлади етарли бўлган минтақаларда ишлаб чиқариш ва мазкур соҳа ривожининг ижтимоий-иқти- ресурслари, меҳнат ресурслари ва молиявий содий мақсад ҳамда вазифаларига мос кел- ресурслар етишмаслиги кузатилмоқда[6]. май қолди. Уни бозор иқтисодиёти мос ра- Жаҳон ресурслари институти (WRI) вишда ислоҳ қилиш осон кечмайди. маълумотларига кўра, Ўзбекистон сув тан- “Узоқ муддатли истиқболда ичимлик қислиги бўйича дунёдаги 164 мамлакат рўй- суви таъминоти тизимини ривожлантириш хатида 25 ўринни эгаллади. Сув танқислиги ва модернизациялаш бўйича комплекс чора- юқорилиги бўйича эса 27 мамлакат қаторида тадбирлар ва мақсадли дастурларни амалга экан. Бу статистика нафақат ҳукуматимизни, ошириш асосида республикамиз аҳолисини тегишли вазирлик ва идораларни, балки ҳар сифатли ичимлик суви билан таъминлаш бир фуқарони ташвишлантириши керак[4]. ижтимоий сиёсатимизнинг устувор йўналиш- Дунё цивилизациясида жамиятнинг ларидан бири ҳисобланади.” [3] барқарор ривожланиши бевосита ишлаб чи- Сув таъминоти ва канализация хизмати қариш ресурслари, жумладан сув ресурслари соҳасида коммунал хизмат кўрсатиш жараё- билан таъминланиш ва улардан самарали ни иштирокчилари ўртасидаги ташкилий- фойдаланишга боғлиқдир. Ишлаб чиқариш иқтисодий муносабатлар ўтиш даврида уни- ва сув истеъмоли ҳажмининг ортиши билан тар корхона тарзида йўлга қўйилди, фондлар дунёдаги сув захиралари камайиб бормоқда. ва активлар мулк эгаси номидан хўжалик Тоза ичимлик суви истеъмолчиларга замона- юритиш ҳуқуқлари асосида бошқарила бош- вий технологиялар ва мураккаб техник ин- ланди. Бошқарувнинг бундай шакли бир қа- шоотларни қўллаш орқали етказиб берил- тор камчиликларга эга бўлиб, сувсоз корхо- моқда. Уларнинг ривожи ва функциялашти- налари фаолияти самарадорлигида яққол кў- рилиши маълум капитал ва жорий харажат- рина бошлади. Тадбиркорлик субъекти сифа- ларни талаб этади. Бундай шароитда сув та- тида улар кўрсатилаётган хизматлар бўйича биатнинг табиий ва сунъий алмаштирувчиси ўз харажатларини камайтиришга интилди- лар, давлат томонидан белгиланган ижти- Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 3 112 БУХГАЛТЕРИЯ ҲИ СОБИ ВА АУДИТ моий ҳимоя тамойилларига мувофиқ сув таъ- таъминлайдиган самарали ҳудудий инвести- миноти ва унинг сифатини таъминлаши ло- цион-молиявий механизм шакллантирилма- зим эди. Натижада сувсоз корхоналари жорий ганлигини ижобий баҳолаб бўлмайди. харажатларни қоплаш ва инфраструктурани Сув таъминоти ва канализация хизмати ривожлантириш учун ўз ресурсларини йўнал- соҳасида бошқарув тизими сув таъминоти ва тиришига тўғри келди. Шунинг учун сув- канализация хизматларини кўрсатувчи кор- канализация хизматлари бозорида турли хоналар, хизмат истеъмолчилари, хизматлар мулк шакллари иштирокчилари ўзаро ҳам- бозори элементларини ўз ичига олади. Маз- корликни йўлга қўйиш ҳамда рақобат бозо- кур элементларнинг ривожланиши сув таъ- рини шакллантириш зарурлиги юзага келди. миноти ва канализация хизмати соҳаси фао- Сув таъминоти ва канализация хиз- лияти самарадорлигини ошириш имконини мати соҳасидаги халқаро тажриба шуни беради. кўрсатадики, соҳадаги давлат ва хусусий Сув таъминоти ва канализация хизмати секторнинг ҳамкорлиги аҳолига кўрсати- корхоналари фаолиятини тизим сифатидаги ладиган хизматлар сифати ҳамда соҳа фао- таҳлили шуни кўрсатадики, соҳа сувни олиш, лиятининг самарадорлигини ошишига тозалаш, етказиб бериш, ифлосланган сув- хизмат қилади. ларни йиғиш, уларни тозалаш иншоотларига “...Шунинг учун 2019 йилдан бошлаб етказиш ва сув ҳавзаларига тозаланган ҳолда тармоқда давлат-хусусий шериклик бўйича қайтариш билан боғлиқ функцияларни бажа- инвесторлар билан ҳамкорликда ишлашни рувчи ёпиқ тизим кўринишини олган. бошлаймиз”. [1] Сув таъминоти ва канализация хизмати “Аҳоли сонининг муттасил ортиб бори- соҳасидаги ижтимоий-иқтисодий сиёсатнинг ши, янги турар жой массивлари барпо этили- асосий мақсади бир томондан, сув таъминоти ши, шаҳарлар ва аҳоли пунктларининг тобо- ва канализация х