Деятельность знаменитого полковника Кокандского ханства Мухаммада Якуббека

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада Россия империяси босқини арафасида Қўқон тарихийлик, хонлигидаги сиёсий жараён ва Муҳаммад Ёқуб исмли изчиллик, шахснинг Ёқуббек Бадавлат деган ном олишгача бўлган ижтимоий вазият, фаолияти ёритилган. Муҳаммад Ёқубнинг шахс сифатида Қўқон хонлиги, мустамлакачилик шаклланиши ва мансаб поғоналаридан кўтарилиши ва босқини, охир оқибат давлат раҳбари даражасигача етганлиги ватанпарварлик, ёритилган. Шу билан бирга, Ёқуббек Бадавлатнинг кучли саркарда, сиёсатчи ва лашкарбоши эканлиги очиб берилган. хон, амирлашкар. 1 Senior Lecturer, Department of Social Sciences, Tashkent State University of Economics. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 06 (2024) / ISSN 2181-1415 Деятельность знаменитого полковника Кокандского ханства Мухаммада Якуббека АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье описан политический процесс в Кокандском историчность, ханстве накануне вторжения Царской России в системность, Среднеазиатские ханства, и в этом контексте социальная ситуация, рассматривается деятельность Мухаммада Якуба до Кокандское ханство, колониальное вторжение, получения им имени Якуббек Бадавлат. Освещается патриотизм, становление Мухаммада Якуба как личности и его военачальник, восхождение от низших чинов до уровня главы хан, государства. Выяснилось, что Якуббек Бадавлат был амирлашкар. влиятельным политиком и военачальником. Мустақиллик туфайли Ўзбекистоннинг миллий давлатчилиги, унинг асрлар давомида шаклланган тарихий илдизлари қайтарилди. Адолатга таянган миллий давлатчилик мероси мустақиллик сиёсатининг асосий ва устувор вазифалари сифатида эътироф этилди. Тарихни холисона таҳлил этиш ва ўзбек давлатчилиги тарихини ўрганиш борасида Ўзбекистон Республикасининг Биринчи Президенти И.А. Каримов “... ўзбек тарихчиларининг бугунги кундаги асосий вазифаси... давлатчилигимизни илмий нуқтаи-назардан асосланган тарихини яратишдир” [1] – деган эди. Муҳаммад Ёқуббек 1820 йилда Тошкент вилоятининг Пскент туманида Латиф Шоқоси (баъзи манбаларда Исматулло) мулло оиласида туғилади. Шу замондаги Британия элчиси Роберт Шоунинг фикрича, Ёқуббекнинг бобоси Муҳаммад Латиф бўлиб, у асли Қоратегиндан бўлган, Самарқанд яқинидаги Даҳбедда таълим олган эди. Унинг отаси Пирмуҳаммад ҳам шу ерда таълим олиб, Қурама қозиси қилиб тайинланган. Шу боис, у Қурама вилояти таркибидаги Пскентга келиб қолган [2]. Русларнинг 1852 йилда Оқмасжидга қилган муваффақиятсиз ҳужуми вақтида у ерда Муҳаммад Ёқуббек қўмондон эди. Фақат 1853 йилдаги рус қўшинлари Оқмасжид қалъасини эгаллашга муваффақ бўлган эди. Оқмасжиднинг қўлдан кетиши ҳам Муҳаммад Ёқуббек фаолиятига катта салбий таъсир кўрсатган. Унинг ҳокимлиги даври тугатилди. Муҳаммад Ёқуббекка қарши кучлар вазиятдан фойдаланиб ҳужумга ўтган. Орадан кўп ўтмай Йўлдошбой карвонбоши Муҳаммад Ёқуббек устидан бўҳтон уюштиради. Нормуҳаммад қушбеги Муҳаммад Ёқуббекни Тошкентга чақиртириб олиб ўзига ботирбоши қилиб тайинлайди. Нормуҳаммад қушбеги ўз мансабидан четлаштирилиб, Қўқонга чақирилган пайтда Муҳаммад Ёқуббек ҳам у билан Қўқонга қайтган. Кейин Муҳаммад Ёқуббек Хўжандга бек қилиб тайинланади. Муҳаммад Ёқуббек Ҳўжанд беги вазифасида турган вақтида Худоёрхонга гўё Муҳаммад Ёқуббек унга қарши Ўратепа ҳокими Рустамбек билан бирга исён қилмоқчи деган ҳабар келган. Худоёрхон Муҳаммад Ёқуббекни тезда тутиб, Қўқонга келтиришини буюрган. Аммо қўлга олинган Муҳаммад Ёқуббек кечаси арқонни тиши билан узиб, Сирдарёдан кесиб ўтиб Бухорога кетади. Бу ерда Муҳаммад Ёқуббек бир неча йил вақтини ўтказган. Кейин у Худоёрхоннинг яқин одами бўлган Мирза Аҳмад қушбегидан хонга унинг арзини етказишини илтимос 68 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 06 (2024) / ISSN 2181-1415 қилади. Мирза Аҳмад қушбеги воситачилигида Худоёрхон Муҳаммад Ёқуббекни узрини қабул қилган ва уни Понсодбоши қилиб тайинлаган. Фидойи саркарда Россия империяси қўшинларининг Оқмасжидга ва кейинги йиллардаги Қўқон хонлигига бостириб киришини олдиндан билган. 1850 йили Қўқон хонлигига қарашли Қўшқўрғон, Кумушқўрғон ва Чимқўрғон рус аскарлари томонидан босиб олинади. Ушбу қалъалардан 1700 нафар аскар тўплаб жангга киради. 1851 йили Сибирь казакларидан таркиб топган, замонавий қуролланган аскарлар Тўйчибек қалъасини вайрон қилиб, майор Энгман бошчилигида Оқчабулоқ яқинидаги Муҳаммад Ёқуббек лашкарларига зарба беради. Бу жанг ҳақида тарихчи олим Ҳ. Зиёев шундай ёзади: “Дастлаб, қўқонликлар ҳамжиҳатлик билан рус аскарларини анча сиқиб қўйдилар. Аммо қаттиқ ўқ ёмғири остида уларнинг пиёда аскарлари тарқалишга мажбур бўлди. Фақат қўқонликларнинг отлиқларигина русларга қарши ҳужумни давом эттириб, найзабозлик қилдилар. Ўзаро отишмалар то қоронғи тушгунча давом этди” [3]. Биринчи марта рус қўшинларига қарши мардонавор жанг қилган Муҳаммад Ёқуббек ўзини йўқотиб қўймади. Орқага чекиниб, Оқмасжид қалъсини ҳарбий истеҳкомга айлантирди. Россия империяси қўшинлари полковник Бларамберг ва граф Перовский бошчилигида Оқмасжидга ҳужум уюштирдилар. Мудофаачилар Қўқон ас