Внедрение инклюзивности в сферу образования: проявление инклюзии в странах Востока и Запада

Аннотация

Ключевые слова: В статье рассматривается внедрение концепции инклюзия, инклюзивного образования в систему образования и интеграция, анализируются её положительные и отрицательные расовая сегрегация, аспекты на практике. Авторы также исследуют степень дети с особыми потребностями, распространения инклюзивного образования в странах дискриминация, Европы и Востока. В статье отмечаются наблюдаемые дифференциация, изменения в применении инклюзивного образования на учитель-ресурс, всех уровнях системы образования Узбекистана, включая финская система высшие учебные заведения. Особое внимание уделяется образования. идее устранения социальной дифференциации и обеспечения социализации лиц с особыми образовательными потребностями вместе со здоровыми сверстниками через интеграцию различных групп населения в образовательный процесс. Ijtimoiy tenglikni ta’minlash o‘ta muhim. Inklyuziv ta’lim tushunchasi ta’limiy adabiyotlarda dastlab 1980-yillarning oxirida paydo bo‘lgan. O‘zbekistonda inklyuziya tushunchasi 1996-yilda kirib kelgan. Inklyuziv ta’lim keng miqyosda tan olingan siyosiy hamda pedagogik jarayondir. Shunday bo‘lishiga qaramasdan, uning paydo bo‘lishi va tarqalishi birmuncha qiyin bo‘lgan. 1948-yilda “Inson huquqlari Umumjahon deklaratsiyasi”da aynan inklyuziyani ta’lim sohasiga kiritish uchun o‘nlab yillar mobaynida turli huquq-erkinliklar to‘g‘risida bayonotlar kiritilgan [3]. Bugungi kunda inklyuzivlik, talaba-o‘quvchilarning huquq va erkinliklarini ta’minlagan holda ularning imkoniyatlarini maksimal darajada oshirishi, shu sababli ham XXI asrning eng ma’qullangan va hozirda jadal ravishda keng targ‘ib etilayotgan ta’lim yondashuvi ekanligi haqiqat. Tarixga nazar tashlaydigan bo‘lsak, 1950-yillarda ko‘plab davlatlarda maxsus ta’lim davlat dasturlari mavjud bo‘lgan va bu dasturlar aynan rivojlanishda ma’lum bir orqada qolgan bolalarga bag‘ishlangan. Ammo, vaqt o‘tib maxsus ehtiyojga muhtoj bolalarning talablari bu maxsus sinflarda, belgilangan ta’lim dasturlari orqali ta’minlanmadi, aksincha ulardagi bor qobiliyatlarini ham so‘ndirdi. Birinchilardan bo‘lib AQSHda “Fuqorolik huquqlari harakati” bu kabi diskriminatsiya va uning oqibatlarini qoraladi. Ta’lim kengashi maktablar va shu orqali bolalarni ajratish, o‘quvchilarning teng ta’lim olish imkoniyatlarini rad etish deya qaraldi. Bu qaror irqiy segregatsiyani nazarda tutgan bo‘lsa-da, keyinchalik nogironligi bo‘lgan shaxslarda ham o‘z ifodasini topa boshladi.[6] Fuqarolik huquqlari harakatining maqsadi alohida ehtiyojga muhtoj shaxslarga nisbatan kamsitishlarning oldini olishga qaratilgan qonun hujjatlarini ishlab chiqish edi. Aynan 1970-yilda qabul qilingan qonun hujjatida alohida yordamga muhtojlarni ommaviy maktablarda sog‘lom bolalar qatori bepul ta’lim olish imkoniyati belgilab qo‘yildi. Kanadada, 1800-yillarda rivojlanishida ma’lum nuqsonli shaxslar ta’lim tizimidan chetlashtirilgan.Ular ko‘pincha alohida muassasalarda o‘qitilib, ularga jamiyat tarafidan ortiqcha yuk nazari bilan qarashgan [7]. Ba’zilar, bu yondashuvni ularning o‘z foydasiga deyishiga qaramasdan, bu yondashuv ko‘p sohalarda ularning fikri e’tiborga olinmasligi orqali, jamiyatdan chetlashtirib qo‘yayotganligini ko‘rsatgan. 45 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2024) / ISSN 2181-1415 Shular qatorida, Yaponiyada ta’lim tizimi tezlik bilan inklyuzivlashib bormoqda. 2007-yildagi 45 240 nafardan 2013-yilda 77 822 nafarga, 2020-yilda esa 164 697 nafarga ko‘paydi. Yaponiyada yengil darajadagi nogironligi bo‘lgan shaxslar umumiy ommabop maktablarga borishlari mumkin, shuningdek o‘rtacha darajadagi nogironligi bor shaxslar uchun resurs o‘qituvchilar jalb etiladi [2]. Inklyuziv ta’lim eng yaxshi yo‘lga qo‘yilgan davlatlardan biri bu – Finlandiya sanalib, unda olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra, birgalikda o‘qish sog‘lom va alohida ehtiyojga muhtoj bolalarning har ikkisi uchun ham samarali ta’sir ko‘rsatgaan.[8] Ayniqsa oddiy maktablarda 3–15 yoshdagi alohida yordamga muhtoj bolalarga diqqatini yaxshi jamlashga yordam beruvchi turli sensor, harakat va kognitiv mashqlar olib borilgan. Bunday ta’lim tizimidagi islohotlar o‘quvchini o‘ziga bo‘lgan ishonchini yanada yaxshilashga, hech qanday kamsitishlar yo‘qligiga ishonch hosil qilishiga, ularni boshqalar qatori harakat qilishiga turtki bo‘lgan. Barcha bolalar uchun muvaffaqiyatga erishishga undaydigan keng ko‘lamli ta’lim islohotini kiritish orqali ta’lim sohasi yanada isloh qilingan. Indoneziyada Inklyuziya bo‘yicha 2009-yildagi qaroriga ko‘ra, har bir tumanda nogiron bolalarni o‘qitilishini to‘laqonli ta’minlay oladigan kamida bitta inklyuziv maktab va o‘qituvchi, shuningdek ularning o‘quv faoliyatida zarur bo‘ladigan o‘quv qurollari va jihozlar bilan ta’minlanishi shart qilib qo‘yilgan. Birlashgan Arab mamlakatlarida esa, 2009-yil 14-sonli qarorida maktablarga nogironligi bo‘lgan shaxslarni qamrab olishni ko‘zda tutib, ,,Maxsus ehtiyojga muhtoj shaxslar davlat yoki xususiy ta’lim muassasalari