История освоения пустыни Кызылкум (на примере Хорезма)

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье даны сведения о стадии развития Кубатов, антропогенных факторов в той части пустыни Кызылкум, Гулдирсин, которая в древности и средние века окружала Хорезмский Наринджон, оазис и районы Нижнего Зарафшана, а также кратко Пилкала, Койкирилангкала, затронута история изучения. Анкакала, Бозоркала, Коргоашинкала, Большой Кырккыз, Малый Кырккыз, Айозкала, Тупроккала, Кызылкала. Amudaryo va Sirdaryoning o‘rta oqimida joylashgan bepoyon hududni geograflar baʼzan Oʻrta Osiyo oraligʻi deb ham atashadi. Shuningdek, Turon pasttekisligining bir qismi, toʻgʻrirogʻi Oʻrta Osiyodagi eng yirik choʻllaridan biri Qizilqum joylashgan (maydoni 300 000 km2). Qizilqumning keng maydoni O‘zbekiston, Qozog‘iston va qisman Turkmaniston chegaralarini kesib o‘tgan. Cho‘lning katta qismi O‘zbekiston hududiga to‘g‘ri keladi (taxminan 190 000km2). Bugungi kunda O‘zbekistondagi Qizilqumning chegara chizig‘i Navoiy, Buxoro, Xorazm va Jizzax viloyat hududlaridan o‘tgan. Qizilqumning ichki hududlarida va Quyi Zarafshon vohasida mezolit va neolit davri yodgorliklari dastlab Y. G‘ulomov, U. Islomov, A. Asqarov, A.V. Vinogradov, M.A. Itina, M. Jo‘raqulov, B. Amirqulov, hamda keyingi yillarda O‘zbekiston-Polsha (K. Shimchak, M. Xo‘janazarov), O‘zbekiston va Fransiya (F. Brunet) qo‘shma arxeologik ekspeditsiya xodimlari tomonidan tadqiq etilgan. Tadqiqotchilar qayd qilishicha, 4-3 mln yillar oldin Qizilqum va Orolbo‘yi hududlari tekisliklardan iborat bo‘lgan. [Vinogradov A.V., 1974. s 290–291] Tarixiy adabiyotlarda qayd qilingan yoki tarixiy-ilmiy dalillarda ma’lumki, pleystotsen davrida Yer yuzi bo‘ylab sovuq iqlim hukm surgan. Shu kabi holat O‘rta Osiyo mintaqasida ham muzliklar bilan qoplangan davr hisoblanadi. [Kabirov J, Sagdullaev A.S, 1990. 31-b.] Golotsen davriga kelib iqlimning iliqlashishi muzliklarning ortga chekinishiga olib keladi va bu jarayon daryolarning to‘lib toshishi va uzoq mintaqalargacha suvning yеtib borishi, yеr osti suvlarining suvga to‘yinishi cho‘l hududlarida bir qancha katta va kichik ko‘llarning vujudga kelishiga olib keladi. Bu esa daryo va ko‘llar atroflarida hayot uchun qulay shart-sharoitni yaratadi. Qizilqum sahrosi Xorazm vohasini va Quyi Zarafshon hududlarini qurshab olgan qismida qadimdan insoniyat tomonidan o‘zlashtirilganligi to‘g‘risida ko‘plab ma’lumotlar bizgacha yеtib kelgan. Bunday joylar borligi qadimiy sayyohlar tomonidan o‘z kundaligida qayd qilib borilgan va bu ma’lumotlar bizgacha yеtib kelgan. Bugungi kunda ham sahro qismida joylashgan qadimgi antropogen landshaftning izlarini ya’ni xarobaga aylangan makonlarni GAT dasturlari orqali kuzatishimiz va hudud koordinatalarini olishimiz mumkin. Bunday sahrolarning vujudga kelishi, va undagi makonlarning qarovsiz qolib xarobaga aylanishi masalasi qadimiy O‘rta Osiyo tarixiy-geografik muammolardan biri sifatida tarixchi-arxeologlarni o‘ziga jalb qilib kelgan. Yozma manbalarda buni sababi 290 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2024) / ISSN 2181-1415 sifatida daryo qirgog‘ining yuvilib ketishi natijasida oqimning o‘zgarishi ham, qumlarning bosib kelishi ham, O‘rta Osiyo yеrlarining katta hududi qurib qolishi ham tilga olingan. Bizning maqsad shu kabi makonlar to‘g‘risida adabiyotlarda mavjud bo‘lgan va keyingi tadqiqotlarda qo‘lga kiritilgan ma’lumotlarning nazariy-qiyosiy tahlilidan kelib chiqib, mantiqiy xulosaga tayangan holda Qizilqum hududini arxeologik o‘rganilishiga e’tiborimizni qaratishdir. Bizningcha bu qurg‘oqchil sahro hududlarda kelgusida arxeologik tadqiqotlar olib borish va sirli jumboqlarni yеchish uchun ko‘plab qidiruv ekspeditsiyalar uyushtirish maqsadlidir. Buning uchun eng avvalo ko‘plab adabiyotlar ustida ishlash va zamonaviy tadqiqotlar orqali borishi kutilgan eng muhim hududlarni ajratib olib raqamli xaritalar tuzish, belgilangan joylarga borish va qo‘yilgan tashxisni kuzatishdan iboratdir. O‘zbekistonda ilk bor qadimiy manzilgohlarga qiziqish va ularni o‘rganish Chor Rossiyasi davriga to‘g‘ri keladi. O‘rta Osiyo Chor Rossiyasi tomonidan bosib olingan dastlabki yillardayoq arxeologik tadqiqotlarni yo‘lga qo‘yish vazifasi o‘rtaga tashlangan (shu jumladan Qizilqum hududida ham). 1868-yilda sharqshunos P.Lerx arxeologik tekshirish maqsadida Sirdaryo oqimi bo‘ylab safar qilgan. Biroq buni amalga oshirishni imkoni bo‘lmagan, sababi bu ish Chor mustamlakachi amaldorlari va ofitserlari qo‘liga topshirib qo‘yildi. Ular soha mutaxassisi emasligi sababli ayrim yodgorliklarni yuzaki tariflashdan nariga o‘ta olmagan [ S.P. Tolstov, 1964. 19 b]. Keyinchalik Turkiston arxeologiya havaskorlari toʻgaragi – 1895-yil 31-oktyabrda asos solindi va bu 1917-yilga qadar davom ettirildi. Bu orada arxeologiya sohasida oldinga siljishlar bo‘lib, bunda toʻgarak a’zolaridan V.V. Bartold, M.S. Andreyev, A.A. Divayev, N.S. Likoshin, N.G. Mallitskiy, N.P. Ostroumov, A.A. Semyonovlar faol tadqiqotlar olib bordi. V.V. Bartold toʻgarak asoschilaridan biri boʻlib, tarixiy geografik