Государственный строй древнего Согда

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада қадимги Сўғд давлатининг вужудга келиши ва Қадимги Сўғд давлати, тараққиётига таъсир кўрсатган омиллар, сабаблар, шарт- “Авесто” қадимги Сўғд шароитлар, Сўғд давлати давлат ҳокимияти ва бошқарув давлати тўғрисидаги органлари, тизими, ваколатлари, ўзаро муносабатлари, манба, Сўғд давлати бошқаруви “Авесто”да Сўғд давлатчилигига оид маълумотларнинг органлари, ифодаланиши, Сўғднинг хорижий мамлакатлар билан олий ҳокимиятни амалга муносабатлари, ҳукмдорнинг давлат ҳокимиятида тутган оширувчи органлар, ўрни ва ваколатлари, давлат бошқарувини амалга оширган давлат бошқарувини мансабдор шахслар ва уларнинг вазифалари, Сўғднинг амалга оширувчи мансабдор шахслар, маҳаллий давлат бошқарув органлари, уларнинг давлат мансабдор шахсларнинг органлари тизимида тутган ўрни таҳлил этилган. ваколатлари, вазифалари. 1 Doctor of Law, Professor, Chief Researcher, Institute of State and Law of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2024) / ISSN 2181-1415 Государственный строй древнего Согда АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье анализируются факторы, причины и условия, Древнее Согдийское которые способствовали возникновению и развитию государство, древнего Согдийского государства. Рассмотрены «Авеста» – источник о государственный строй Согда, структура органов древнем Согдийском государстве, органы государственной власти и управления, их полномочия и управления Согдийского взаимоотношения. Также представлен обзор согдийской государства, государственности в «Авесте», анализируются органы, международные отношения правителя, его роль и осуществляющие полномочия в государственной структуре, функции и верховную власть, должностные лица, обязанности должностных лиц, а также роль органов осуществляющие местного управления в системе государственного государственное регулирования. управление, полномочия и обязанности должностных лиц. Ўрта Осиё давлатчилиги тараққиётида Сўғд давлатининг ўрни беқиёс. Сўғд қарийб бир ярим минг йил вақт мобайнида фаолият кўрсатиб, ўлканинг ижтимоий, иқтисодий, сиёсий, маданий ҳаётида катта роль ўйнаган. Тадқиқотчиларнинг далолат қилишларича, Сўғд Ўрта Осиёнинг йирик қисмини ташкил этиб, унинг маданияти нафақат Ўрта Осиё, балки Шарқий Туркистон, Хитой ва Мўғулистонга ҳам ўз таъсирини кўрсатган [1]. Шундай бўлса-да, давлат ва ҳуқуқ тарихида Сўғд давлати тарихи ўрганилмаган соҳалардан бири бўлиб ҳисобланади. Сўнгги йилларда Сўғд давлати тўғрисида тарихчи, тилшунос, тангашунос, археолог, этнограф олимлар томонидан кўплаб тадқиқотлар амалга оширилди. Бу эса ўз навбатида ҳуқуқшунослар томонидан Сўғд давлатининг пайдо бўлиши, тараққиёти, давлат ҳокимияти ва бошқарув органлари, суд ва қонунчилик тизими тўғрисида муайян хулосалар қилишга имкон яратади. Маълумки Сўғд улкан тарихий бир даврда мавжуд бўлиб, унинг вужудга келишидан бошлаб, токи тарих саҳнасидан чиқиб кетишигача минг йилдан ортиқ вақт ўтган. Бу даврда унинг чегаралари муттасил ўзгариб турган. Бунда у баъзан бошқа бир давлатнинг таъсири остига тушган бўлса, бошқа пайтлар чегараларини кенгайтириб, атрофдаги кичик давлатларни ўз қамровига олган. Шу сабабли Сўғд чегаралари хусусида ҳам олимлар орасида якдиллик йўқ. Бу борадаги баҳс- мунозаралар тўхтамай давом этмоқда. Страбоннинг маълумотига кўра, Сўғд ҳудудлари жанубда Окс (Амударёга қадар), шимолда Яксартга (Сирдарёнинг юқори оқимларига) қадар чўзилган. Ўрта асрларда яшаб ўтган араб ва форс тарихчилари ҳамда географлари Зарафшон дарёсининг бутун ўрта оқимини (Самарқанд Сўғдини ҳам қўшиб) ёки бу дарёнинг бутун ҳавзасини, Уструшона, Бухоро воҳаси, Қашқадарё водийсини (маркази Кеш (Шаҳрисабз) ва Нахшеб (Насаф, ҳозирги Қарши) бўлган Жанубий Сўғд ҳудудларини қамраб олган минтақани Сўғд деб ҳисоблаганлар [2. С. 487–488]. 212 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2024) / ISSN 2181-1415 Э. Ртвеладзенинг таъкидлашича, Сўғд дастлаб фақат Зарафшон дарёси водийларини эгаллаб, кейинчалик ҳозирги Қашқадарё ва Бухоро вилоятлари ҳудудларини ҳам қамраб олган. Аксарият араб-форс тарихчилари ва географлари Сўғднинг Шарқий чегараларини Панжикент, ғарбий чегарасини эса Кармана (Навоий шаҳри яқинида) деб ҳисоблаганлар. Х асрдан кейин Сўғд мамлакат номи сифатида муомаладан чиқиб,тТемурийлар даврида Самарқанд ғарбида жойлашган икки туман сифатида сақланган [3. С. 19]. Маълумки, қадимги даврда Марказий Осиё давлатларининг вужудга келиши ва ривожланишига кўплаб омиллар, сабаб ва шарт-шароитлар таъсир кўрсатган. Сўғд давлатининг вужудга келиши ва тараққиёти ҳам мазкур жараёндан четда четда қолмаган. Тадқиқотчилар Марказий Осиё давлатлари, шу жумладан Сўғд давлатининг вужудга келиши ва тараққиётига таъсир кўрсатган омиллар, сабаб ва шарт- шароитлар сифатида қуйидагиларни ажратиб кўрсатадилар: йирик шаҳарлар, қалъаларнинг барпо этилиши; иқлим, яшаш муҳити, шарт-шароитларининг ўзгариши; қабилалар, халқларнинг бир ҳудуддан бошқа ҳудудга кўчиши ёки кўчиб келиш