Проблемы гендерного равенства в женской науке и профессиональной деятельности

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада Ўзбекистонда Хотин-қизлар илмий илм-фан илм, соҳаларидаги кенг фаолият олиб боришларидаги ўзига фан, хослиги ёритилган. Шунингдек, хотин-қизларни илмий хотин-қизлар, фаолиятга йўналтиришнинг жинсга оид (гендер ёндашув) гендер тенглиги, лавозим, ўзига хослигини очиб берилган. стереотип, касб, илмий соҳа, олима, соҳа. 1 Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences, Associate Professor, Doctoral student (DSc), the Research Institute Family and Women. E-mail: ilm.hurshida@gmail.com Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2023) / ISSN 2181-1415 Проблемы гендерного равенства в женской науке и профессиональной деятельности АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье раскрыто содержание государственной наука, наука, политики и стратегического развития науки в Узбекистане. деятельность, Дана информация об основных принципах науки и научной лидерство, деятельности, лидерстве женщин в науке, их участии в научная деятельность, направления, политических и социальных процессах. принцип, развитие, научный потенциал, социальный. Хотин-қизлар илмий илм-фан соҳаларидаги кенг фаолият олиб боришларидаги энг мухим омиллардан бири гендер тенглигини юртимизда таъминлаш, уларни ижтимоий ҳимоя қилиш ва ижтимоий фаоллиги ошириш ҳисобланади. Илгарлари гендер тенглиги тушунчасига деярли ошкора тилга олинмаган ва фойдаланилмаган. Гендер тенглиги хотин-қизларнинг эркаклардан устун қўйиш каби нотўғри талқин қилинган. Аслида гендер тенглиги эркаклар ҳамда аёлларнинг барча соҳаларда, ҳамма нарсаларда тенг имкониятлар берилиши, билим олиши, касб танлаши, касбий ва илмий фаолияти, лавозимларга тайинланишида эркаклар билан бир қаторда хотин-қизларга бир хил имкониятлар яратилиши, каби ўз ҳуқуқларидан фойдаланишларида тенг имкониятларга эга бўлиши тушунилади. Гендер атамаси бизнинг тадқиқотимизда эркаклар ва аёллар хулқ-аворидаги фарқларнинг ижтимоий-маданий шартлилиги, гендер тенглигини тан олиш, аёлларнинг эркак билан тенг қобилиятга эга эканлиги, хотин-қизларнинг жамияда ижтимоий ролларини ўзгариб бориши каби жиҳатларни ўрганади. Жинс (лот. “генус”) – эркаклик ва аёллик билан боғлиқ хусусиятлар спектри. Контекстга қараб, бундай хусусиятлар ижтимоий тузилмаларни (хусусан, гендер ва бошқа ижтимоий ролларни) ёки гендер идентификациясини англатиши мумкин. Шунинг учун илм-фан соҳасидаги гендер ассиметрияси омилларини аниқлаш ва ўрганишга қаратилган тадқиқотлар жуда долзарбдир. Гендер ассиметрияси гендер тенглиги бузилиши, “тенгсизлик” тушунчалари билан тушинилади. Тадқиқот натижаларини таҳлил қилиш асосида хулоса қилиш мумкунки, хотин-қизларнинг илм-фан соҳаларидаги фаолиятларига гендер стереотиплари тасир қилади. “Эркаклар ва аёллар учун барча соҳаларда тенг имкониятлар яратиш, инсон ривожланишининг энг асосий хусусияти дейиш мумкин, акс ҳолда мавқеининг пастлиги унинг ривожланишига таъсир ўтказади. Гендер тенгсизлик мавжуд жамиятда одамлар салоҳияти рўёбга чиқмайди” [2;11]. “Замонавий социлогия фани ижтимоий муносабатларда тенглик адолатга эришишни биринчидан, аёлларни ижтимоий фаоллаштириш орқали умумжамият даражасида уларни ҳимоя қилиш самарадорлигини таъминлашга, иккинчидан, мамлакатимизнинг жадал тараққиёти йўлида хотин-қизларнинг маънавий, интеллектуал, иқтисодий ва сиёсий потенциали имкониятларидан фойдаланиш шарт-шаритларини яратишдан иборат эканлиги билан изоҳланади” [3;21]. 266 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2023) / ISSN 2181-1415 Айни вақтда хотин-қизларнинг илм-фанга йўналтиришнинг жинсга оид ўзига хослигини очиб берувчи, жамият ҳаётидаги ўзгаришларни инобатга олган ҳолда анъанавий гендер стереотипларни енгиб ўтишга интилишни ифодаловчи назарий-таҳлилий ишлар ҳам, амалий ишланмаларни яратишга қаратилган чора- тадбирларни етарли, деб бўлмайди. Мазкур ҳолат ушбу йўналишдаги илмий изланишларнинг мамлакатимиз илм-фани ва ижтимоий ҳаёти учун янгилиги ва долзарблигини белгилаб беради. Ўқув адабиётларини ўрганиш шуни кўрсатдики, мактаблар учун мўлжалланган дарсликларда ҳам гендер стереотиплари қайта кўриб чиқилишини лозим. Хотин-қизларнинг илм-фан ва касбий соҳадаги фаол иштироки ҳақида деярли ҳеч нарса айтилмайди ва бу стереотип деярли барча дарсликларда учрайди. Худди шу нарса анъанавий тарзда – стереотипик бўлиб, эркаклар учун мўлжалланган фаолият соҳаси сифатида қаралади ва бу давлат органларидаги фаолиятда ҳам ўз аксини топади. Шунингдек, мактаб давридан бошлаб касбий соҳадаги гендер иерархия ҳақидаги ғояларини шакллантирилиб келинмоқда. Аниқ ва табиий фанлар бўйича дарсликларда аёл образлари эркаклар билан тенг равишда қўлланилиши керак. Шу муносабат билан, бошланғич синфлар учун дарсликларнинг гендер мазмунига алоҳида эътибор қаратиш лозим. Биринчидан, бу даврда гендер маданиятининг асослари ўрганиш учун. Иккинчидан, мактаб дарсликларида энг кўп эслатиб ўтилган сўзлар бола (эркак), қиз (аёл) бўлгани учун. Шуни таъкидлаш жоизки, ўқувчилар томонидан ушбу фанларнинг ғоялари, назариялари ва қонуниятларини